Wednesday, 25 September 2019

अमिताभ..

अमिताभ..



अभिनय असावा तर त्याच्यासारखा, सभा - संमेलनात वावर असावा तर त्याच्यासारखा, भाषेवर प्रभुत्व असावं तर त्यांच्यासारखं, व्यावसायिकता असावी तर त्यांच्यासारखी, वय सहसरचंद्र दर्शनाकडे जात असताना तरुणांना लाजावणारी ऊर्जा असावी तर त्यांच्यासारखी, वागण्या - बोलण्यात सुसंस्कृतपणा असावा तर त्याच्यासारखा. आणखी किती आणि काय गुण सांगावेत त्यांच्यातले जे अंगीकारले तर माणूस आपापल्या क्षेत्रात यशस्वी होईल, मानद होईल. भारतीय चित्रपटसृष्टीत ४० वर्षांपेक्षा जास्त काळ विविध धाटणीचे चित्रपट, जाहिरात, दूरचित्रवाणी कार्यक्रम अशा क्षेत्रांत उत्तुंग काम केलेल्या, महनीय अशा महानायकला यंदाचा दादासाहेब फाळके पुरस्कार जाहीर झाला आहे. गोवा मुक्तिंग्राम ही पार्श्वभूमी असणाऱ्या सात हिंदुस्तानी या चित्रपटातील अन्वर पासून ते अलीकडेच गाजलेल्या पिंक पर्यंत आपल्या अभिनयाने, भरदार आवाजाने महानायक झालेल्या अमिताभ बच्चन यांच्याविषयी अनेक माध्यमात अनेक वेळा बोललं गेलं आहे. त्यांच्या कारकीर्दीचा उहापोह अनेक वेळा करण्यात आलेला आहे. आता पुन्हा करण्यात काय हशील असा प्रश्न पडू शकतो. पण कितीही वेळा चर्चा केली तरी काहीतरी उरतंच. पुनरुक्ती होते, पुन्हा सगळं ढवळलं जातं पण तरी बोलण्यासारखं काहीतरी उरतंच.

विसावं शतक संपत असताना जन्माला आलेल्या आमच्या पिढीसमोर चित्रपटगृहात अमिताभ आला तो कभी खुशी, कभी गम, बागबान वगैरे चित्रपटांतून. वास्तविक ते चित्रपट आले तेव्हा शाळकरी वय होतं. पांढऱ्या दाढीतल्या, भरदार आवाजाच्या या माणसाविषयी लोक इतकं भरभरून काय आणि का बोलत आहेत असा प्रश्न पडायचा. कारण बाप, काका वगैरे भूमिका तशा दुय्यम मानल्या गेलेल्या असतात. (निदान तेव्हा तरी. ) पण जसजसे मोठे होत गेलो तसा हा माणूस खूप मोठा पल्ला गाठून इथवर आला आहे आणि या वयातही चित्रपटाच्या कथानकात त्याचं महत्त्व टिकवून आहे हे लक्षात यायला लागलं. ते लक्षात येण्यासाठी निःसंशय हातभार लावला तो टेलिव्हिजनने. कारण त्याच काळात एका बाजूला हा माणूस जगाविषयी आमचं कुतूहल जागं करणारा कार्यक्रम, कौन बनेगा करोडपती सादर करत होता तर दुसऱ्या बाजूला केवळ चित्रपट दाखवणाऱ्या वाहिन्यांवर त्याचे जुने चित्रपट दाखवले जात होते. सामान्यांच्या मनातल्या असंतोषाला वाचा फोडणारा त्याचा अँग्री यंग मॅन दिसत होता, ' आय कॅन टॉक इंग्लिश, आय कॅन वॉक इंग्लिश...' म्हणत खळखळून हसवणारा नायक दिसत होता, ' पिछले छह महिनोसे बकबक सून रहा हुं...' अशी आर्त हाक घालून रडवणारा संवेदनशील नायक दिसत होता. त्यामुळे केवळ हिरोचा किंवा हिरोईनचा बाप, काका, शिक्षक वगैरे भुमिकांपुरता मर्यादित हा अभिनेता नाही हे लक्षात येत गेलं. आमच्या पिढीने त्याचा अँग्री यंग मॅन टेलिव्हिजन वर पाहिला. टेलिव्हिजनच्या पडद्यावरची त्याची माझ्या मनात घर करून गेली तर त्याकाळात पडद्यावर तयार झालेली प्रतिमा केवढी मोठी असेल कल्पनाच केलेली बरी.


अमिताभने तद्दन व्यावसायिक ते समांतर अशा सर्व प्रकारच्या चित्रपटांत अभिनय केला. एरवी अतिशय सुमार ठरले असते असे चित्रपट त्याने आपल्या अभिनय सामर्थ्यावर तारून नेले. त्याच्या चित्रपटांची यादी भली मोठी आहे. त्यात प्रत्येकाला त्याच्या आवडी नुसार भावणार काही ना काही आहे. माझी आवड सुरू होते ती आनंद पासून. त्याचा डॉ. भास्कर बॅनर्जी  आपल्या पुस्तकाचं प्रकाशन आणि कथेने सुरुवात करतो. तेव्हा अमिताभ डोळ्यात भरायला लागतो. पण काही वेळाने राजेश खन्ना येऊन आपल्या प्रसन्न वावराने सगळा चित्रपट भारून टाकतो. पण शेवटच्या प्रसंगात मात्र पुन्हा एकदा अमिताभ पडदा व्यापतो. त्या प्रसंगात अमिताभने जणू आपल्यातला अभिनेता चित्रपटसृष्टीला दखल घ्यायला लावला. ही आवड पुढे वाढत गेली ती ' कल एक और कुली उन्हे हफ्ता देने से इन्कार करने वाला है..., तुम लोग मुझे उधर ढूंढ रहे हो, और में तुम्हारा यहां इंतजार कर रहा हूं.. , में आज भी फेके हुए पैसे नहीं उठता...' हे संवाद एका बेदरकार आत्मविश्वासाने, थंड नजरेने म्हणणाऱ्या दीवार मधल्या विजयपाशी. ती आवड तशीच पुढे जाते अमर अकबर अँथनी मधल्या अँथनीपाशी. अमर (विनोद खन्ना) कडून बेदम मार खाऊन आल्यानंतर दारूच्या नशेत आरशातल्या आपल्या प्रतिमेला मलमपट्टी करणारा अँथनी, हा प्रसंग हा अभ्यास करावा असा अभिनयाविष्कार आहे. तत्कालीन चित्रपटांतील काहीशा एकसारख्या कथानकांच्या पार्श्वभूमीवर चासनाला
खाण दुर्घटनेवर आधारित काला पत्थर मधला विजय अधिक आवडू लागतो. पुढे अमिताभच्या सुमार चित्रपटांच्या काळातील पत्नीवरील बलात्काराचा सूड घेणारा डेव्हिड आणि त्याचाच मुलगा विजय अशा दुहेरी भूमिका असणारा चित्रपट आखरी रास्ता आवड अधिक वाढवतो.

ही आवड अधिकाधिक वाढत असताना खुदा गवाह, सूर्यवंशम वगैरे चित्रपट समोर येतात. कुठेतरी प्रतिमेला धक्का बसतो. पण मग पुन्हा समोर येते ती दमदार सेकंड इनिंग. ' लगान, जोधा अकबर ' ची कथा त्याच्या आवाजात उलगडते. खाकी मधला कर्तव्यदक्ष पोलीस अधिकारी समोर येतो. सरकार मधला सुभाष नागरे आणि ' नो... अपने आप में एक पुरा वाक्य होता हैं...' म्हणणाऱ्या पिंक मधल्या अॅडव्होकेट सेहगल पर्यंत येत त्याची प्रतिमा अधिक मोठी होत जाते. नवरत्न तेल ते खेळकर अंदाजातलं ' कुछ दिन तो गुजारो गुजरात में..' अशा अनेक जाहिराती. आपल्या असण्याने, आपल्या बोलण्याने समोरच्याला धीर देणारा, बोलतं करणारा अमिताभ मला प्रचंड आवडतो.

कौन बानेगा करोडपती चे शेकडो एपिसोड त्याची साक्ष आहेत. तरीही एक प्रसंग सांगावासा वाटतो. राजीव मसंद हे चित्रपटविषयक इंग्रजी पत्रकारितेतील मोठं नाव आहे. त्यांचा ' राऊंड टेबल ' हा लोकप्रिय कार्यक्रम आहे. वर्षभरात उत्तम काम केलेल्या कलाकारांची एकत्र मुलाखत अशा स्वरूपाचा तो कार्यक्रम. वर्ष २०१७. उडता पंजाब, पिंक वगैरे आशयसंपन्न चित्रपट येऊन गेले होते. त्या वर्षीच्या ' अॅक्टर्स राऊंड टेबल ' मध्ये रणबीर कपूर, शाहीद कपूर आणि आणखी एक दोन प्रसिद्ध कलाकार आणि नुकताच प्रकाशझोतात आलेला दलजीत दोसांज आणि अमिताभ होता. दलजीत पंजाबी चित्रपटसृष्टीत आपल्या अभिनय आणि गायानामुळे सुपरस्टार आहे. पण  हिंदी चित्रपट सृष्टीत काहीसा नवखा असलेला दलजीत दबून गेलेला होता. राजीव मसंद प्रत्येकाला त्यांचे चित्रपट, भूमिकेची तयारी वगैरे प्रश्न विचारत होते. इतर कलाकार फर्ड्या इंग्रजीमध्ये उत्तरं देत होते. दलजीत मात्र दबकत, माझ्याकडे येणारं काम मी प्रामाणिकपणे करण्याचा प्रयत्न करतो, असं उत्तर देत होता. त्यावेळी पुढला प्रश्नाचा ओघ रोखत अमिताभने ' आप जो काम कर रहे हैं, वह उत्कृष्ट कर रहे हैं! ऐसे ही दिल लगाकर काम करते रहे..' असं म्हणत कौतुक, धीर, आत्मविश्वास दिला. भरून आलेल्या डोळ्यांनी, नम्रपणे हात जोडत दलजीत ने केलेल्या या कौतुकाचा स्वीकार हा अमिताभच्या सुसंसकृतपणा ्चा उत्कृष्ट नमुना होता.



आपला अभिनय, आपला आवाज हा एक ब्रँड आहे आणि त्याचा व्यावसायिक तसेच समाजोपयोगी वापर अमिताभने यथायोग्य केला आहे. गुजरात पर्यटन असो की ' दो बूँद जिंदगिके..' अशी पोलिओ लसीकरण जाहिरात असो की सध्याची स्वच्छ भारत अभियानाची जाहिरात असो. आपला ब्रँड त्याला अभ्यासाची, सुसंस्कृत वावराची नैसर्गिक जोड मिळाल्यामुळे अमिताभ अधिकच आवडायला लागतो. वेळेच्या बाबतीत काटेकोर, अत्यंत व्यावसायिक अशा हिंदी चित्रपटसृष्टीतील अत्यंत दुर्मिळ, महान अभिनेत्याला दादासाहेब फाळके पुरस्कारासाठी निवडण्यात आलं आहे. पुरस्कार मिळत जातात पण लाखो लोकांच्या मनातील प्रतिमा हा खूप मोठा पुरस्कार आहे. भारतीय चित्रपट सृष्टीच्या महानायकाला सलाम!!

Wednesday, 18 September 2019

सेक्शन 375 : मर्जी या जबरदस्ती

सेक्शन 375 : मर्जी या जबरदस्ती 

‘जस्टिस इज अ‍ॅबस्ट्रॅक्ट बट द लॉ इज फॅक्ट’ असा विचार करण्यास भाग पाडणार्‍या संवादाने चित्रपटाची सुरुवात होते. हा संवाद पुढे येतो तो मुंबईतील नामांकित वकील तरुण सलुजा (अक्षय खन्ना) एका विधी महाविद्यालयात व्याख्यान देत असताना चित्रपटाच्या साधारण सुरुवातीलाच असा प्रश्नार्थक संवाद देऊन, चित्रपट मूळ कथानकाकडे वळतो. या चित्रपटाची कथा भारतीय दंडविधानाच्या कलम 375 आणि 376 च्या भोवती गुंफलेली आहे. पार्श्वभूमी आहे ती नुकत्याच झालेल्या ‘मि टू’ चळवळीची.

हिंदी चित्रपटसृष्टीतील नामांकित दिग्दर्शक रोहन खुराणा (राहुल भट) आपल्या घरी आलेल्या कॉस्चूम विभागात काम करणार्‍या मुलीवर बलात्कार करतो. मुलगी पोलीसात तक्रार दाखल करते. दिग्दर्शकाला अटक होते. हिंदी चित्रपटसृष्टी असल्यामुळे प्रकरण माध्यमांमध्ये खूप चर्चेत येते. मीडिया, सोशल मीडियाच्या न्यायालयात दिग्दर्शकाला दोषी करार दिला जातो. सोशल मीडियावर हँग द रेपिस्ट वगैरे हॅशटॅग फिरतो. स्थानिक सत्र न्यायालयात दाखल झालेली तक्रार, वैद्यकीय चाचणी आणि प्राथमिक तपासणीनंतर मिळालेले पुरावे यांच्या आधारावर 10 वर्षे सक्तमजुरीची शिक्षा सुनावली जाते. पण दिग्दर्शक त्या शिक्षेला उच्च नयायालयात आव्हान देतो. उच्च न्यायालयात त्याच्या वतीने लढायला उभा राहतो. तरुण सलुजा उच्च न्यायालयात खटला उभा राहिल्यानंतर तपासातील ढिसाळपणा, महिलांच्या बाजूने असणारा कायदा लक्षात घेता पोलिसांतर्फेच बदनामी टाळण्यासाठी लाचेची मागणी आणि   इतर घटकांच्या आधारावर एक वेगळेच चित्र उभे राहाते. अशावेळी निकाल काय द्यावा असा प्रश्न उच्च न्यायालयाच्या खंडपीठाला पडतो. सत्र न्यायालयात उभे राहिलेले चित्र आता पूर्णपणे बदललेले आहे. अशा पार्श्वभूमीवर देखील खटल्याचा निकाल महिलेच्या बाजूने लागतो.

चित्रपटाची कथा आणि पटकथा अतिशय चांगल्या पद्धतीने बांधण्यात आली आहे. वक्तव्यातून प्रथमदर्शी पुराव्यांमधून उभे राहणारे चित्र आणि प्रत्यक्षातल्या चित्रातला फरक पटकथेच्या मांडणीतून चांगल्या पद्धतीने मांडला आहे. ह्या कोर्टरूम ड्रामामध्ये वकील म्हणून अक्षय खन्ना आणि रिचा चड्ढा यांनी रंगत आणली आहे.  भारतीय कोर्टरूम इमारतीमधील आरडाओरडा मख्ख चेहर्‍याने बघणारे न्यायाधीश वगैरे प्रकार इथे नाहीत. उच्च न्यायालयातील न्यायाधीशांच्या भूमिकेत किशोर कदम आणि कृत्तिका देसाई यांनी जान भरली आहे. चित्रपटात हिंदी मराठी आणि इंग्रजी अशा तीनही भाषांचा वापर आहे. न्यायालयातल्या प्रसंगात कायद्यातील तरतुदी आणि त्यातील शब्दांवर कसा खेळ केला जातो. याचे उत्तम चित्रण आहे. ‘मी टू’च्या पार्श्वभूमीवर हा चित्रपट महत्त्वपूर्ण आहेच पण यानिमित्ताने पुन्हा एकदा विस्तृृत पातळीवर चर्चा होणे आवश्यक आहे.


चित्रपटसृष्टीसकट सर्व क्षेत्रांत बढतीसाठी काम मिळण्यासाठी महिला सहकार्‍याकडे किंवा पुरुष सहकार्‍याकडेही लैंगिक सुखाची मागणी करणे हा चिंतनाचा काळजीचा विषय आहे. हे वर्षानुवर्षापासून सुरू असून अमेरिकेत हावॅ विनस्टीन विरोधात सुरू झालेल्या ‘मी टू चळवळीनंतर भारतात देखील महिला पुढे येऊ लागल्या. महिला आपल्यावरील अत्याचाराच्या विरोधात बोलू लागल्या. कायदेशीर कारवाई करू लागल्या. त्यावर त्यांनी त्याचवेळी  तक्रार का केली नाही. ते महिला उघडपणे बोलू शकत आहेत. हे धाडसाचे कौतुकाचे आहे. सर्व प्रकारच्या प्रतिक्रिया उमटल्या. महिलांनी अनेक मोठमोठ्या व्यक्तींविरोधात तक्रारी दाखल केल्या. त्यात माजी केंद्रीय राज्यमंत्रांचा देखील समावेश आहे. याच प्रश्नांच्या संदर्भात आरोप असणार्‍या पुरुषांकडून तसेच काही महिलांकडून असा युक्तिवाद केला गेला की जोपर्यंत या महिलांना फायदे मिळत होते तोवर त्यांनी काहीही तक्रार केली नाही. आता कुठलाही फायदा मिळत नाही. ‘मी टू’ चळवळीची हवा आहे तर केवळ सुडासाठी त्यांनी तक्रार दाखल केल्या. तसेच खोट्या तक्रारी दाखल करून पैसे उकळल्याची  प्रकरणेही उजेडात आली. अशा दोन परस्परविरोधी भूमिका आल्यामुळेच काद्यातील तरतुदी  आणि वापरण्यात आलेले शब्द महत्त्वाचे ठरतात. दोन व्यक्तींमधील शारीरिक संबंध केवळ संमती (consent) आहे म्हणून योग्य ठरत नाहीत. तर इच्छा (will) देखील असावी लागते. महिलेची इच्छा (will) आणि संमती (Consent) असेल तरच तो शारीरिक संबंध बलात्कार मानता येणार नाही व कलम 375 मध्ये इच्छा हा शब्द संमतीच्या आधी येतो.
हा प्रश्न अतिशय गुंतागुंतीचा आहे. शब्दच्छल, चर्चा करावी तेवढी कमी आहे. मोठ्या प्रमाणात बाहेर आलेल्या सुडापोटी पैसे उकळण्यासाठी  करण्यात आलेल्या खोट्या तक्रारींमुळे खर्‍याखुर्‍या भीषण बलात्काराच्या प्रकरणांत देखील पोलीस यंत्रणा, माध्यमे आणि जनतादेखील संशयाने बघायला लागेल. कायदा महिलांच्या बाजूने आहे. असायलाच हवा आहे. पण त्या कायद्याच्या सुडापोटी होणारा गैरवापर टाळण्यासाठी कडक तरतुदी तितक्याच आवश्यक आहेत. अधिक प्रगल्भ, सुरक्षित समाज निर्माण करण्यासाठी प्रयत्न आवश्यक आहेत. त्यासाठी सर्व उपलब्ध साधनांनिशी जनजागृती, चळवळ आवश्यक आहे. त्यादृष्टीने एक पाऊल म्हणून अशा चित्रपटांच्या निमित्ताने चर्चा व्हावी ती कायद्यांची सेक्शन 375  मर्जी या जबरदस्ती.

Friday, 13 September 2019

Indian Society

भारतीय समाज: एक हिरो 



        हमे ऐसे लोग चाहिए,  हिरोका वेट ना करे... आर्टिकल १५ या चित्रपटातला हा एक संवाद. भारतात तयार होणाऱ्या शेकडो चित्रपटांपैकी एका चित्रपटातला संवाद. जितकं खोलात शिरत जावं तितकं जास्त आशयघन वाटायला लागतो. चित्रपटाचं नाव आर्टिकल १५. भारतीय राज्यघटनेतील सर्वात महत्वपूर्ण घटकातील, म्हणजेच मूलभूत हक्कांमधील महत्वाचं कलम. धर्म, वंश, जात, लिंग आणि जन्माचे ठिकाण यावरून कुठल्याही व्यक्तीविरुद्ध भेदभाव केला जाऊ नये. याच सर्व घटकांच्या आधारावर कुठल्याही व्यक्तीला सार्वजनिक पाणवठ्याचा वापर, दुकाने, मनोरंजनाची साधने, नदीचे घाट यांचा वापर करण्यावर प्रतिबंध घालू शकणार नाही. भारताची राज्यघटना तयार होत असताना सार्वजनिक पाणवठे, मनोरंजनाची साधने, सरकारी वित्त पुरवठ्यातून उभी राहिलेली सार्वजनिक सभास्थाने इत्यादींचा विशेषत्वाने उल्लेख करावा लागला. कारण चवदार तळ्याच्या सत्याग्रहाचा इतिहास ताजा होता. भारताच्या सुदैवाने चवदार तळे सत्याग्रहाचा अग्रणी भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीत महत्वपूर्ण अशा मसुदा समितीच्या अध्यक्षस्थानी होता. घटनासमितीने एकमताने दिलेल्या संमतीनंतर कलम १५,१६ राज्यघटनेत समाविष्ट करण्यात आले. तत्कालीन अस्पृश्य समाजाला संघटित करणारा त्यांना हरिजन, बहुजन नाही तर 'जन' बनवण्याच्या दृष्टीने विचार मांडणारा, चळवळ उभारणारा, समाजातील प्रत्येकला एक 'हिरो' बनवण्यासाठी झटणारा असामान्य माणूस, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्वतःच एक हिरो झाले, देवत्वाला पोचले. भारतीय समाजमनचाच हा  दोष असावा. कारण भारताच्या इतिहासात 'हिरो का वेट' न करणारा समाज फार कमी वेळा उभा राहिला आहे.
 
उत्तर भारताचा बहुतांश भाग मुस्लिम आक्रमणापुढे शरणागत झालेला होता. जुलमी इस्लामी राजवट हेच आता प्रारब्ध, असे मान्य करून जनता तीर्थयात्रा महसूल, जिझियाच्या अंमलाखाली जगत होती. त्यावेळी दक्षिण भारतात एक आक्रमक प्रतिक्रिया केवळ एतद्देशीय म्हणून हिंदू असं नाही तर 'भारतीय शासन, सामाजिक, सांस्कृतिक' परंपरा रक्षणासाठी सतत उभी ठाकत होती. उत्तर पूर्व भारतातील आहोम राजवट तर मुस्लिम आक्रमणापुढे कायमच विजयी होत आली. दक्षिण भारतात यादव, होयसळ आणि काकतीय साम्राज्ये उभी राहिली. अल्लाउद्दीन खिलजीच्या सैन्याच्या एका तडाख्यानिशी ती कोलमडून पडली. या साम्राज्यांच्या पाडावानंतर अगदी थोड्या काळात विजयनगरचे साम्राज्य उभे राहिले. १५६५च्या तालिकोटच्या लढाईनंतर विजयनगरचे साम्राज्य हे स्वरूप संपुष्टात आले. विजयनगरचे साम्राज्य हे स्वरूप संपुष्टात आल्यानंतरही त्या राज्याची विखुरलेली रूपे दक्षिण भारतात सर्वत्र होती. १५६५ ते १६४५ पर्यंत इस्लामी राजवट स्थिरावली असली तरी त्यांना हिंदू पाळेगारांचा सतत सामना करावा लागला. 

१६४५ पासून पश्चिम भागात सह्याद्रीच्या प्रदेशात केवळ प्रतिक्रियाच नाही तर राज्यस्थापनेची सुरुवात दिसून येते. ही राज्यस्थापना समाजातील 'हिरो' जागवणारी ठरली. कारण हा सामाज्यस्थापनेचा उद्योग 'हे राज्य व्हावें ही श्रींची इच्छा' या भावनेतुन होता. म्हणून शिवाजीची राज्यस्थापना आणि पुढचा लढा, साम्राज्यविस्तार ही केवळ शिवाजी या माणसाची किंवा भोसले घराण्याची कल्पना आणि जीवनमरणाचा लढाई न उरता प्रत्येक सामान्य माणसाची झाली. भारताच्या हजारो वर्षांच्या इतिहासात अनेक पराक्रमी राजघराणी झाली. पण परचक्राच्या एखाद्या तडाख्याने उद्धवस्त झाली. नामशेष झाली. पण शिवाजीचे राज्य पराजयातही टिकून राहते. विजयात अधिक वाढते. आजवरची भारतीय साम्राज्ये विजयानंतरही दुबळी बनत आणि पराभवात थेट नामशेष होत. आजवरच्या भारतीय राज्यांच्या इतिहासात, शत्रू राज्यात खोलवर येत असे, लढायांमुळे राज्याचेच नुकसान होत होत असे. शिवाजीने ही परंपरा बदलली. शत्रुसैन्याचा प्रजेला कमीतकमी त्रास होईल अशी युद्धभूमी निवडणे. प्रजेला कमीत कमी त्रास होईल अशी व्यूहरचना करणे ही परंपरा शिवाजीने सुरु केली. अशा अनेक घटकांमुळे शिवाजीचा स्वराज्यस्थापनेच्या उद्योग जनतेला आपला वाटला. म्हणूनच कोणी बळकट राजा नसताना, संपत्ती नसताना, सैन्य नसताना जनता औरंगजेबाशी लढा देऊ शकली. शिवाजीने आपल्या उक्ती, कृतीने समाजातला 'हिरो' जागवला. ही भावना जेव्हा क्षीण झाली तेव्हा ते अधःपतन भारतीय शासकापेक्षा परकीय इंग्रज बरा या पातळीपर्यंत येऊन पोचले. 
          
भारतीय स्वातंत्र्यलढा हा देशाच्या इतिहासातील दैदिप्यमान पान आहे. या स्वातंत्र्यलढ्यातील पहिला मोठा संग्राम झाला तो १८५७चा. उत्तर भारत या स्वातंत्र्यसंग्रामात पेटलेला असला तरी महाराष्ट्र, दक्षिण भारत मुख्यतः अनभिज्ञच होता. १८४८-४९ दुसऱ्या शीख-इंग्रज युद्धात इंग्रजांविरुद्ध प्राणपणाने लढलेले शीख, १८५७ मध्ये इंग्रजांच्या बाजूने भारतीय स्वातंत्र्यसेनानींच्या विरुद्ध लढले. १८५७चा स्वातंत्र्यसंग्राम अयशस्वी होण्याची अनेक कारणे सांगितली जाऊ शकतात पण त्यातले मुख्य कारण विषयाला धरून असल्यामुळे नमूद करणे आवश्यक आहे ते म्हणजे त्या लढ्यामागचा विचार लोकांमध्ये पोचला नाही. पुढल्या काळात भारतीय समाज आधुनिक शिक्षण घेत होता. पुणे सार्वजनिक सभा, इंडियन नॅशनल असोसिएशन, मद्रास महाजन सभा अशा  संस्था उभारत होता. 

संविधानिक मार्गाने आपल्या हक्कांची मागणी करतो आहे. पण त्यात जनतेचा सहभाग टिळकांच्या आगमनानंतर दिसतो. तेल्या-तांबोळ्यांचा नेता अशा शब्दांत सनातनी लोकांनी टिळकांची संभावना केली असली तरी स्वातंत्र्यलढ्याचा विचार सामान्य लोकांमध्ये घेऊन जाण्यात टिळक यशस्वी होऊ लागल्याचे ते लक्षण होते.  स्वातंत्र्याची चळवळ हाती असलेल्या साधनांनिशी लोकांमध्ये घेऊन जाण्याची सुरुवात टिळकांनी केली असली ती खऱ्या अर्थाने जनमानसाची चळवळ झाली ती गांधीजींच्या आगमनानंतर. क्रांतिकारी चळवळ खूप थोड्या लोकांकडून प्रचंड त्यागाची अपेक्षा करत होती तर गांधीजी प्रचंड संख्येने असणाऱ्या लोकांकडून खूप थोड्या त्यागाची अपेक्षा करत होते. या छोट्याशा त्यागातून गांधीजींनी प्रत्येक सामान्य माणसातला 'हिरो' जागा केला होता. म्हणूनच १९४२च्या 'छोडो भारत' चळवळीत जवळजवळ सर्व प्रमुख नेत्यांची धरपकड झाल्यानंतर सामान्य जनतेने आपापल्या वकुबानुसार आपापल्या पातळीवर चळवळ उभारली. त्यातूनच पुढल्या काळात जनतेतून 'हिरो' निर्माण करू शकणारे जयप्रकाश नारायण पुढे आले. 
           
भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर गांधीजींनी एक भाकीत, विधान केले होते. स्वतंत्र भारतातील सरकारांनी योग्य कारभार केला नाही तर स्वातंत्र्यात  जन्माला आलेली पिढी सरकारविरोधात बंड करून उठणार. स्वतंत्र भारतात स्वातंत्र्य चळवळीनंतरचा हनिमून पिरिअड संपल्यानंतर बेरोजगारी, वाढता भ्रष्टाचार, काळा बाजार, समाजवादी समाजरचनेच्या नावाखाली तयार झालेल्या मक्तेदाऱ्या, महागाई या विरोधात खरोखरच स्वातंत्र्यानंतर जन्माला आलेल्या पिढीने आंदोलन सुरु केले. १९७१ च्या युद्धाचा, राष्ट्रवादी वातावरणाचा, भारताच्या फाइनेस्ट आर (Finest Hour) चा काही परिणाम झाला नाही. अर्थविचार, रोजच्या जगण्यातील समस्या त्यातच १९७२ चा भीषण दुष्काळ हे  प्रभावी ठरत गेले. गुजरात, बिहार मधील विद्यार्थ्यांच्या पातळीवर सुरु झालेले 'नवनिर्माण आंदोलन' देशव्यापी पसरले. देशात सामाजिक, राजकीय घुसळण मोठ्या प्रमाणात झाली. व्यवस्थेला प्रश्न विचारणारी, पेटून उठून रस्त्यावर उतरणारी नवी पिढी आली. या नवनिर्माण आंदोलनाचा पुढचा अध्याय म्हणजे आणीबाणी. त्यांनतर प्रथमच देशात काँग्रेस पक्षाचा निवडणुकीत झालेला पराभव या घटना तरुण पिढीतला, तत्कालीन समाजातला 'हिरो' जागा झाल्यामुळे आणि तो रस्त्यावर उतरल्यामुळे झालेला बदल होता. बरीचशी शांततामय आणि लोकशाही मार्गाने झालेली ती एक क्रांती होती. नवनिर्माण आंदोलनातील अनेक हिरो ठरलेले तरुण नेते पुढे राजकारणातील नग आणि भ्रष्टाचार शिरोमणी म्हणून ओळखले जाऊ लागले ही गोष्ट निराळी. राजकीय आंदोलनातून पुढे येणारे नेतृत्व करंटेच निघावे अशी परंपराच जणू यापुढे सुरू झाली. 
             
भ्रष्टाचार, शासकीय पातळीवर अनागोंदी, सततचे दहशतवादी हल्ले यामुळे आलेली असुरक्षितता, देशाला हादरवून सोडणारे निर्भया प्रकरण (अशी अनेक निर्भया प्रकरणे दुर्दैवाने अजूनही घडत आहेत. ) जनतेच्या मनात खदखदत असलेला असंतोष अण्णा हजारेंच्या आंदोलनाच्या निमित्ताने दिसून आला. शहरा-शहरात तरुणवर्ग मोठ्या प्रमाणात रस्त्यावर उतरला. या आंदोलनाचा एक परिपाक आम आदमी पक्ष नावाचा ढोंगी, संधीसाधू नेत्यांचा गोतावळा म्हणून समोर आला तर दुसरा २०१४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत सत्ताबदलात दिसून आला. २०१४ सालचा तो सत्ताबदल अनेकार्थांनी महत्वाचा होता. त्यानंतर नुकतीच लोकसभा निवडणूक झाली. २०१४ साली निवडून आलेले भाजप प्रणित एनडीए सरकार पुन्हा एकदा अधिक बहुमताने सत्तेत आले. नव्या प्रणालीमध्ये देश स्थिरावू पाहत आहे. सध्या तरी देशासमोर कोणाला आवडो न आवडो, पण एक लोकप्रिय नेता आहे. एकंदरच व्यक्तिपूजक असणारा भारतीय समाज सध्या त्या नेत्याला आपला 'हिरो' मनात आहे. तरीही भारतीय समाज योग्य वेळी आपल्यातला 'हिरो' जागवतच असतो. अशिक्षित, असंस्कृत समजल्या गेलेल्या भारतीय समाजाने स्वातंत्र्य लढ्यात, नवनिर्माण आंदोलनात, आणीबाणीच्या लढ्यात आणि अशा कित्येक प्रसंगी आपल्यातल्या हिरोचे दर्शन घडवले आहे. ते रस्त्यावरच्या आंदोलनाची असो की मतपेटीतून भारतीय समाज हिरो म्हणून पुढे आला आहे. भारतीय समाज व्यक्तिपूजक असला तरी त्या देवत्वावर बसवलेल्या व्यक्तीला त्याची जागा दाखवायला मागेपुढे बघत नाही. 'ऐसे लोग चाहिए जो हिरो का वेट ना करे..' हे खरेच आहे कारण हे लोग स्वतःच एक हिरो आहेत. गरज आहे वेळ येताच जागवण्याची.

पूर्वप्रसिद्धी: दैनिक ' राजदंड ' दिवाळी अंक.


Artha and the Civilisation: What Really Drives the Indian Economy

  Any system rests on two principal components. One is the driving force behind the system's construction, and the other is the guiding ...