Monday, 30 December 2019

Gentlemen Spymaster

Gentlemen Spymaster
Rameshwar Nath Kao
- Nitin Gokhale


              They operate in disguise. Their successes do not award them special recognition. Their successes do not find a word in newspapers-media but their failures do. Most of the times their success stories find front page reporting in enemy countries. They are eyes and ears for the security of the country. Yes, they are the spies, operatives in intelligence agencies.

India does have her own external intelligence agency. It has been operating worldwide for the security, stability and protecting national interests of India. 

Indian administrative and security set up has legacy of colonial rule. The steel frame that British set up still continues with little modifications. Armed forces take pride in quoting their regimental establishment in British times. 

Indian Police that later on tuned into Indian Police Service has its roots in British establishments so does the intelligence apparatus. Intelligence Bureau and CID were established by the British to fulfill their interests. 

India took over the power and establishments and gave it a national character. There have been very few establishments which have been set up post independence. Whatever may be the reasons behind establishment of such organisations they have been instrumental in security of India. 

One of such organisations is Research and Analysis Wing i.e. R&AW or popularly known as RAW. 

Many institutions have been established but R&AW was very fortunate to have right men at right time to establish and lead the organisation for a long time. Rameshwar Nath Kao was such right man at right place at right time. 

Officers groomed under him during initial years of R&AW proudly introduce themselves as 'Kaoboys.' Story of India's finest Spymaster needed to be told, to inspire the Nation. This magnificent biographical book R. N. Kao Gentlemen Spymaster by Nitin Gokhale does the work. 

 The story starts with Ramji Kao's childhood. His ancestors were migrated to Allahabad in 19th century in search of employment. 

They belong to Kashmiri Pandit community and always emphasized on education. Ramji's father was selected as Deputy Collector in British province of United Provinces. 

His father died early but then his uncle and mother raised him. 

The author of this book very well elaborates with ample quotes of Ramji himself about his childhood. How he was very chubby kid during his teens but then on Ramji completed his education from reputed universities. 

He participated in various student activities during college days. After completing his education he appeared for the Civil Service Exam of Royal Public Service Commission. Secured good score and was selected for Indian Police (No Indian Police Service) in 1939. 

The book has original scanned copy of his appointment to Indian Police issued from White Hall, London. 

There is One interesting incident about how Indian cadets, probationers were under surveillance during training. 

Ramji kao was commissioned into Police force of United Provinces but he served for 7 years there and he was picked up for the Intelligence Bureau in 1947. 

Thereon he went on to carry out number of operations, carried out significant responsibilities such as in charge of security of the Prime Minister. 

             
         
He had a long and illustrious years in IB. Where the longest serving and extremely efficient Director of IB Bhola Nath Mullick picked him up for various tasks, operations right from the investigations of Kashmir Princess to sending Kao for training and establishing external intelligence agency of Ghana. 

The illustrious chapter on investigations of 'Kashmir Princess' needs to be read carefully. One can get valuable insights as to how one has to be composed, calm, alert while carrying out operations at the same time making personal rapport with eminent personalities. 

The debacle of 1962 war, lack of enough external intelligence apparatus and information of events that led to 1965 war and certain other things highlighted the necessity of separate external intelligence agency. 

Prime Minister Indira Gandhi, her Principal Secretary P. N. Haksar entrusted Kao to establish the new external intelligence agency. 

Kao immediately took this new task and started building the R&AW. As the book mentions Kao had an extraordinary ability to pick right man for the right job. 

He used to work tirelessly. His list of Foreign stations of R&AW after assessment of the World order is fascinating. One has to read it and find Interesting things hide 'Between the Lines' of it. 

Within three years of establishment R&AW gave its first decisive, landmark result in the form of 1971 war of liberation. One must read all things carefully to have that sense of fascination but I must quote one incident here. 

The war of 1971 started on 3rd of December due to preemptive bombings on Western front Air Bases of Indian Air Force by Pakistan Air Force. Those bombings failed but it gave trigger to Indian forces to initiate its actions. 

Those bombings failed because R&AW operatives in Pakistan army had pin point information including the date of such air attacks. 

There was a kind of misunderstanding that could have caused havoc in Indian Air Force. But Once again timely coordination mind blowing leadership at political, intelligence, forces level led India to her finest hour. 

Another such incident and success story is the merger of Sikkim. A very well planned and executed operation. 

Where exemplary leadership of Kao and operational creativity of Sankaran Nair was instrumental in merger of Sikkim in Union of India. 

There are many such success stories of R&AW during the tenure and after R. N. Kao's retirement. 

After official retirement from the service Kao went on to serve as adviser to 3 Prime Ministers of India. He had a long and prosperous life. He died of old age in 2002. 

The book has elaborate account on various operations carried out by Kao and R&AW. But one always feel that there has to be more in this. There are many things that should have been told. 

May be that's because R. N. Kao himself had directed that certain files are to be opened after 25 years of my death. That goes to 2025. Till then we have to wait and author has stated that this book may get updated once those files are opened for public. 

To gather information about R. N. Kao and operations carried out by him, what he might have thought was a very difficult task. Because R. N. Kao was extremely professional but a very private person. 

Story of the Gentlemen Spymaster has come out now. It is a must read book to have various inside accounts of that era which shaped India's future. Professional who was not loyal to anyone but to his 'subordinates', Spy who had access to various great personalities across the world he was the GENTLEMEN SPYMASTER.

Tuesday, 10 December 2019

Panipat: The Great Betrayal

पानिपत


 इ. स. १५२६, १५५६ आणि १७६१ हि वर्ष मध्ययुगीन भारताचा इतिहास मुळातूनच बदलण्यास कारणीभूत ठरली. इतिहासाचे सर्व संदर्भ, इतिहासाची गणितंच बदलली या वर्षी. समरकंदचा निर्वासित सुलतान बाबर इब्राहीम लोदीचा पराभव करून मोंगल राजवंशाची स्थापना १५२६ या वर्षी करतो. मोंगल वंशाचा निर्वासित वंशज अकबर, बैराम खानच्या मदतीनं हेमूचा पराभव करून मोंगल राज्याची पुनर्स्थापना १५५६ या वर्षी करतो. हिंदुस्थानच्या रक्षणार्थ लाखभर मराठी लष्कर परकीय घुसखोर अहमदशहा अब्दालीविरुद्ध १७६१ साली जीवघेणा लढा देतात. या तिन्ही इतिहास बदलणाऱ्या लढाया झाल्या त्या पानिपतच्या परिसरात. पानिपतच्या त्या भूमीचं महत्व काही ओउरच आहे. दोन राजघराण्यांची स्थापना आणि ते राज्य वाचवण्यासाठी घनघोर लढाया झाल्या त्या याच भूमीवर. Alexander पासून अब्दालीपर्यंत हिंदुस्थानवर आक्रमणं व्हायची ती खैबरखिंड, पानिपत याच मार्गानं. अफगाणीस्तनातून, पंजाब मार्गे दिल्लीकडे सरकणारा हा मार्ग अनादिकालापासून  रुधिरासाठी चटावलेला आहे. महाभारतातल महायुद्ध घडलेली ती कुरुक्षेत्राची भूमी तिथून जवळच आहे. पानिपतच तिसरा युद्ध अफगाण घुसखोर अहमदशाह अब्दाली आणि मराठ्यांच्या दरम्यान बुधवार १४ जानेवारी, १७६१ या दिवशी घडलं. आजवरच्या इतिहासात सकाळी नऊ वाजल्यापासून संध्याकाळी साडेपाचपर्यंतच्या एका दिवसाच्या कालावधीत असं भयंकर, जीवघेणं युद्ध घडल्याचं आणि त्यामध्ये दोन्ही बाजुंची दीड लाख माणसं आणि ऐंशी हजार जनावरं मेल्याचं दुसरं उदाहरण नाही. हिंदुस्थानच्या रक्षणार्थ १७५२ सालच्या 'अहमदिया करारा'नुसार मराठे एका ध्येयाने प्रेरित होऊनच पानिपतावर गेले होते. दुर्दैवानं पानिपत म्हणजे पराभव. पानिपत म्हणजे वाताहत, सपशेल नाश असाच सर्वत्र प्रचार झाला. वास्तविक पंढरीच्या वेशिमध्ये आषाढी-कार्तिकीला मराठी मातीतल्या साऱ्या वैष्णवांचा मेळावा एक व्हावा, तसा पानिपतावर परकीय शत्रूच्या बिमोडासाठी अवघा एक झालेला मराठी मुलुख उभा होता.


   पानिपतच्या परजयाची अनेक करणं सांगता येतील. या एका विषयाच्या अभ्यासासाठी तज्ञांनी हयाती घालवल्या. पानिपतच्या परजायची प्रमुख कारणं म्हणजे या लढ्याविषयी हिंदुस्थानातल्याच राज्यकर्त्यांमध्ये असलेली उदासीनता. भरतपुरचा सुरजमल जाट आणि पतियालाचा आलासिंग जाट हे तेवढे अप्रत्यक्षपणे का होईना पण मराठ्यांच्या बाजूने उभे होते. स्वतःला सुरमा समजणारे राजपूत राणे कोठे होते? त्या मराठ्यांची नांगी परस्पर  ठेचली जात आहे, आपण यात का पडायचं असला स्वार्थी विचार करून स्वतःला राणा प्रतापचे वंशज समजणारे राजपूत वाळवंटात दडून बसले. याच रन प्रतापच्या वंशजाने अब्दालीला हिंदुस्थान लुटण्याच आमंत्रण दिलं होतं. प्रत्यक्ष महाराष्ट्रातूनही रसद पोचली नाही. दुसरं कारण ते लष्करात बायका आणि यात्रेकरूंचा अनावश्यक भरणा.  लष्करी मोहिमेत यात्रेकरूंचा, बाजारबुण्ग्यांचा इतका जमाव मोहिमेचं मातेरं करायला पुरेसा असतो. पनित्च्य संग्रामाने ते सिद्ध केलं आहे. लष्कराचा वेग मंदावतो. हव्या त्या हालचाली वेगाने करता येत नाहीत. 'आठ दिवसात परतुडाहून बऱ्हाणपूर गाठू' ही भाऊसाहेबांची योजना होती. या यात्रेकरूंच्या आणि बुणगाईताच्या लोंढ्यामुळे वेग मंदावला. ते अंतर कापण्यासाठी महिन्याच्या वर कालावधी लागला. यावरूनच अंदाज येईल. तिसरं कारण ते रसद पुरवठा. मध्य आणि उत्तर प्रांतात दोन वर्ष दुष्काळ पडलेला होता. अब्दालीने यापूर्वी दोन स्वाऱ्या करून यत्थेछ लुट केली होती. या लुटीच्या भयामुळेच तिकडील शेतकऱ्यांनी पेरण्यादेखील केलेली नव्हत्या. पेरण्याच नाहीत तर कसलं उत्पादन? आणि जुन्या साठवनुकीवर तरी कुठवर पुरवठा करणार? युद्धापुर्वीपर्यंत गोविंदपंत खेर अन्तर्वेदितुन रसदेचा पुरवठा करत होते. पण त्यांच्या मृत्युनंतर खरी आबाळ सुरु झाली. पतियलाचा आलासिंग जाटदेखील पुरवठा करत होता, पण अब्दालीने तीही रसद तोडली. प्रत्यक्ष युद्ध्याच्या आधी चार दिवसांपासून मराठी लष्कर झाडांचा पाला आणि नदीकाठच्या शाडूच्या मातीवर गुजराण करत होतं. उपाशी लष्कर प्रत्यक्ष युद्ध्त मात्र तीन-साडेतीनपर्यंत विजयी लढाई खेळत होतं. आणि पाचवं ते सरदारांच्यातली बेदिली. होळकर-शिंदे याचं विळ्याभोपळ्याचं सख्य. पवार, गायकवाड, विंचूरकरांची काही निराळीच तर्हा. त्यातून तोफखाना प्रमुख इब्राहिमखान गर्द्यवर सर्वच सरदारांचा राग. आणि लढाईच्या पद्धतीवरून सर्व सरदार आणि भाऊसाहेबांमध्ये तिढा.

  पानिपत हे यमुनेच्या खोर्यातील गाव. शालेय भूगोलाच्या भाषेत सांगायचं तर 'गंगेच्या मैदानाच्या प्रदेशात' गंगा-यमुनेच्या गाळामुळे बनलेला सुपीक पण सपाट प्रदेश. मराठे सह्याद्री पर्वताच्या आणि दक्खनच्या प्रदेशातले. तिथे शिवाजीने निर्माण केलेल्या 'गनिमी कावा' या युध्दपद्धतीत तयार झालेलं हे मराठी लष्कर. त्यात निकराची झुंज देण्याऐवजी शत्रूला बोचकारे काढून हैराण करून नामोहरम करण्याची पद्धत. आणि दक्खनचा, सह्याद्रीचा मुलुख या युद्धप्रकारासाठी अत्यंत अनुकूल. पानिपतावर नेमका उलटा प्रकार. शत्रूवर अचानक झडप घालून डोंगरात पळून जायला दूरदूरपर्यंत डोंगरांचा मागमूस नाही. अशा परीस्थित मैदानावरच्या लढाईचे अचूक आडाखे बांधून लष्कराचा अत्यंत बळकट व्युह रचणारा बहुसहेब अविचारी कसा ठरू शकतो?  वास्तविक इब्राहीम्खानाच्या तोफखान्याच्या जोरावरच मराठी लष्कर दुपारी तीन वाजेपर्यंत विजयी होत आलेलं होतं. इब्राहीमखान गरदी पकडला गेला आणि तोफखाण्याचा मारा बंद पडला.


       
   या लढाईच्या कारणांची चर्चा करत असता, एक मुद्दा महत्वाचा ठरतो. तो म्हणजे रोहीलखंडचा नवाब नजीब. अब्दालीला मराठ्यांविरुद्ध पानिपतावर उभा करणारा कापती नजीब हाच खरा युद्ध घडवून आणणारा मनुष्य ठरतो. मराठ्यांविरुद्धच्या लढाईला धर्मयुद्धाचं स्वरूप दिलं ते नजिबनेच. या धर्मयुद्धाच्या हाकेमुळे अब्दालीचे लष्कर देखील पेटून उठले. नजीबच्या मायावी शब्दांच्या जाळ्यात अडकले. या युद्धात अब्दालीच्या सैन्याचीही वाताहत झाली. अब्दाली भारतात असतानाच अफगाणिस्तानात बंडाळी झाली. त्यामुळे अब्दालीही लवकरात लवकर परत जाण्यास उत्सुक होता. अब्दाली पानिपतावर निसटता विजय मिळवून परत गेला तो पुन्हा परत भारतात येऊ शकला नाही. किंबहुना कोणीच खैबर खिंड मार्गे भारतावर आक्रमण करू शकलं नाही. वास्तविक एक निराळाच आक्रमक समुद्रमार्गे येऊन स्थानापन्न झाला होता. तो म्हणजे इंग्रज-फ्रेंच-पोर्तुगीज ह्या युरोपीय सेना. पानिपतच्या संग्रामाचा पट खूप मोठा आहे. निजामाविरुद्ध झालेली उदगीरची लढाई नंतर देवगिरी  परतूर मुक्कामाहून मोठा लवाजमा, राजकारण, समाजकारण हे सर्व सांभाळत शेवटी अन्नाला मोताद झालेली मराठी  प्राणपणाने लढली. आजवर काहीसा दुर्लक्षित असा हा विषय मोठ्या पडद्यावर येणं गरजेचं होतं. दुसऱ्या बाजूला हेही तितकंच खरं की हे आव्हान खूप मोठे आहे. त्यामुळे आशुतोष गोवारीकरांसारखा दिग्दर्शक या विषयाला हात घालतो तेव्हा उत्सुकता अधिक वाढते. जोधा-अकबर मध्ये इतिहासकालीन काल्पनिक कथा त्यांनी हाताळली आहे. पण इथे सर्व लेखी-टाकी पुराव्यांनी सिद्ध असा इतिहास आहे. हा इतिहास विविध कादंबऱ्या, इतिहास मांडणारी पुस्तके, ग्रंथ यांच्याद्वारे महाराष्ट्रात तरी परिचित आहे. त्यामुळेच जेव्हा पानिपत चित्रपटाचा ट्रेलर बाहेर आला तेव्हा अर्जुन कपूर आणि संजय दत्त हे कलाकार पाहून काही वेगळा विचार आला होता.  कपूरचा प्रत्येक प्रसंगात ताठर चेहरा पाहून लोकांनी निवड चुकली अशा प्रकारची टीका केली होती. पण चित्रपट पाहून आल्यावर बऱ्याच शंका (कलाकृतीबद्दल) दूर होतात.

चित्रपटाची सुरुवात उदगिरीच्या लढाई पासून होते. उदगिरीचा विजय संपादून सदाशिवराव भाऊ आणि सेना पुण्यात येते. (इथे क्रिएटिव्ह लिबर्टी की घोडचूक? कारण उदगिरी नंतर मराठी फौज थेट देवगिरी म्हणजेच दौलताबादला गेली. तिथून परतूर आणि तिथूनच पानिपत मोहिमेवर.) मराठी संस्कृती, एकंदर वातावरण उत्कृष्ट कलादिग्दर्शनातून योग्य रीतीने दाखवणात आलं आहे. पुण्यातील तसेच कंदहार, कुंजपुरा, पानिपत, दिल्ली असे किल्ले तसेच विविध शामियाने वगैरे भव्यतेने साकारले आहेत. चित्रपटाचा एकंदर आवाका पाहता काही गोष्टी ज्या आवर्जून येणे अपेक्षित होते किंवा अधिक उठावदारपणे येणे अपेक्षित होते त्या आल्या नाहीत. म्हणजे पानिपत मोहिमेसाठी प्रमुख कारणीभूत ठरलेली घटना म्हणजे बुराडी घाट लढाई, जेथे दत्ताजी शिंदे मारले गेले. ती लढाई अधिक उठावदारपणे आणि अधिक विस्तृत दाखवली असती तर मोहिमेचं प्रमुख कारण पुढे आलं असतं. पेशवे कुटुंबात किंवा एकंदरच समाजात अतिशय कमी वयात लग्ने होत असत. सदाशिवराव भाऊंचे पार्वतीबाईंशी लहान वयातच लग्न झाले होते. केवळ प्रेमकहाणी दाखवण्याच्या अट्टाहासापायी निष्कारण वेळ घालवला नसता तर अधिक महत्वपूर्ण गोष्टी दाखवता आल्या असत्या किंवा लांबी कमी करता आली असती. उत्तर भारतात सुरू असलेले राजकारण, अहमदिया करार, गलितगात्र मुघल गादी, वजीरपदासाठी चाललेल्या खेळी हा सर्व पट योग्य रित्या मांडण्यात आला आहे. त्यातही काही ढोबळ तर काही किरकोळ चुका आहेत. त्या चुका काय आहेत त्यासाठी इतिहास संशोधक आणि लेखक कौस्तुभ कस्तुरे यांचा फेसबुकवरील लेख आवर्जून वाचावा. सामाजिक उद्रेक किंवा आजच्या भाषेत कॉंट्रोव्हर्सी टाळण्यासाठी अनेक गोष्टी एक तर वगळण्यात आल्या  आहेत किंवा सोयींसकररीत्या बदलण्यात आल्या आहेत. तरीही सुरजमल जाट यांचं पात्र अवमानकारक आहे असं म्हणत राजस्थानमध्ये काही लोकांनी ओरड सुरू केलीच आहे. शिवाय अफगाणिस्तानातून काही निषेधाचे सूर येत आहेत. कारण त्यांचा उत्कृष्ट वीर अहमदशाह अब्दाली इथे खलनायक आणि क्रूर दाखवण्यात आला आहे.  सदाशिवराव भाऊंच्या भूमिकेत अर्जुन कपूर आपल्या आवडी-निवडीनुसार आवडेल किंवा अगदी सहन होणार नाही. पण बाकी कलाकार त्यांच्या व्यक्तिरेखांत चपखल बसले आहेत. नानासाहेब पेशव्यांच्या भूमिकेत मोहनीश बहल, गोपिकाबाई पद्मिनी कोल्हापुरे, मल्हारराव होळकर रविंद्र महाजनी, जनकोजी शिंदे गश्मीर महाजनी, अहमदशाह अब्दाली संजय दत्त आणि सर्वात महत्वपूर्ण व्यक्तिरेखा नजीब मंत्रा या अभिनेत्याने साकारली आहे. सर्वात जास्त लक्षपूर्वक केला गेला आहे तो प्रत्यक्ष युद्धाचा प्रसंग. पुरेसा वेळ, डावपेचांनी आखणी आणि प्रत्यक्षातील लढाई हे सर्व भव्यपणे मांडलं आहे. भारताच्या इतिहासातील ही अतिशय महत्वाची गाथा काही चुका आहेत म्हणून अगदीच टाकाऊ म्हणून बाजूला करण्यात अर्थ नाही. एकदा आवर्जून पाहावी.

पानिपतची आशुतोष गोवारीकर कृत गाथा मोठ्या पडद्यावरच का पाहावी? उत्कृष्ट कलादिग्दर्शनाद्वारे उभ्या राहणाऱ्या काळासाठी. यासाठी नितीन देसाई यांचे अभिनंदन. दुष्मनची वाट लावली वगैरे छछोर नाही तर खरंच मराठमोळी गाणी आणि चपखल पार्श्वसंगीतासाठी. त्यासाठी अजय-अतुल यांचे अभिनंदन. मराठी कलाकारांची मांदियाळी आहेच शिवाय मराठी भाषेचा लहेजा पकडत आपापल्या भूमिका चोख बजावणाऱ्या अभिनेत्यांसाठी. पानिपत सारखा मर्मबंधातला विषय इतक्या मोठ्या प्रमाणावर पाहता येण्यासाठी. यासाठी आशुतोष गोवारीकर यांचे अभिनंदन. अनेक तपशिलांच्या त्रुटींनी भरलेली असली तरी एकदा आवर्जून पाहावी अशी कलाकृती पानिपत.. The Great Betrayal. 

Monday, 2 December 2019

Sri Lanka: Maj. Gen. Shashikant Pitre

श्रीलंकेची संघर्षगाथा:
मेजर जनरल शशिकांत पित्रे 


नुकत्याच श्रीलंकेत सार्वत्रिक निवडणुका पार पडल्या. त्यात माजी राष्ट्राध्यक्ष महिंदा राजपक्ष यांचे बंधू गोतबाया राजपक्ष राष्ट्राध्यक्ष म्हणून निवडून आले. पण माजी राष्ट्राध्यक्ष महिंदा यांचे बंधू एवढीच त्यांची ओळख मर्यादित नाही. २००५-१५ या काळात ते श्रीलंकेचे संरक्षण सचिव होते. श्रीलंकेतील रक्तपाती आणि अमानुष यादवी युद्ध संपवण्यात त्यांचा मोठा वाटा आहे. २००९ मध्ये प्रभाकरनचा मृत्यू झाल्यानंतर यादवी युद्ध, विप्लववाद कमी झालेला असला आणि तमिळ नागरिकांना श्रीलंकेच्या मुख्य प्रवाहात आणण्याचे प्रयत्न मोठ्या प्रमाणात सुरू आहेत. १९७० च्या दशकाची अखेर ते २००९ असा प्रदीर्घ काळ विविध तमिळ ईलमवादी गट आणि श्रीलंका लष्कर असा लढा चालला. त्यात भारतीय उपखंडातील एक महत्वपूर्ण शक्ती म्हणून भारताचा प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्ष सहभाग आहे. भारताच्या सामरिक, आर्थिक स्थिरतेसाठी श्रीलंका आणि हिंद महासागर यातील भारताचे प्रभुत्व गरजेचे आहे. चीनचा एक आर्थिक आणि लष्करी सत्ता म्हणून उदय झाल्यानंतर हिंद महासागरात वावर वाढला आहे. 'स्ट्रिंग ऑफ पर्ल्स' या चीनच्या आर्थिक-सामरिक नीतीतील एक महत्वाचा घटक आहे तो श्रीलंका आणि श्रीलंकेतील हंबनटोटा हे बंदर. या बंदरासाठीचे कर्ज फेडू न शकल्याने श्रीलंका सरकारला हे बंदर चीनला ९९ वर्षांच्या कराराने द्यावे लागले. भारतीय उपखंडातील श्रीलंका, भूतान, नेपाळ, बांग्लादेश, मालदीव हे देश दोन मोठ्या देशांच्या वर्चस्वाच्या लढाईतील महत्वाचे घटक असणार आहेत. हे देशही आपले हितसंबंध साध्य करण्यासाठी वेळोवेळी भारत आणि चीनला चुचकारत असतात. श्रीलंकेतील आजचे राजकारण, भारताचे हितसंबंध केवळ आजच्या काळापुरते अभ्यासून चालणार नाही. भारत-श्रीलंका संबंधांना एक प्रदीर्घ इतिहास आहे. त्यातील अलीकडला इतिहास काहीसा रक्तरंजित आणि उलथापालथींनी भरलेला आहे. १९७० चे दशक ते २००९ या काळात लाखाच्या घरात श्रीलंकी सिंहला आणि तमिळ नागरिकांनी, सैनिकांनी, उग्रवाद्यांनी आपले प्राण गमावले. कित्येक राजकीय हत्या झाल्या. या राजकीय हत्यांमध्ये राजीव गांधींची हत्या भारतासाठी क्लेशदायक ठरली. भारतीय शांतिसेनेच्या १२०० सैनिक, अधिकाऱ्यांनी आपले सर्वोच्च बलिदान दिले. ह्या सर्व घटनाक्रमावरील विस्तृत, अभ्यासपूर्ण, प्रत्येकाने वाचलेच पाहिजे असे पुस्तक म्हणजे मेजर जनरल शशिकांत पित्रे लिखित 'श्रीलंकेची संघर्षगाथा. 

मेजर जनरल शशिकांत पित्रे भारतीय लष्कराच्या इंजिनिअर कोर मधले अधिकारी. १९८७ मध्ये भारतीय सेनेला श्रीलंकेत शांतीसेना म्हणून पाठवण्याचा निर्णय झाला. त्या शांतिसेनेत त्यावेळी मे. जन. पित्रे कर्नलच्या हुद्द्यावर होते. त्यावेळी एका रहस्यमय व्यक्तीला श्रीलंकेच्या उत्तर भागातील पलाली विमानतळावर सुखरूप पोचवण्याची जबाबदारी सैन्यावर टाकण्यात आली होती. हे काम जोखमीचे होते. सैन्याने बिनबोभाटपणे कार्य मार्गी लावले. पण पुढे याच रहस्यमय माणसाने आणि त्याच्या अमानुष पण कमालीच्या शिस्तबद्ध अशा 'लिबरेशन टायगर्स ऑफ तमिळ ईलम' या संघटनेने भारतीय शांतीसेना आणि श्रीलंका सरकारला सळो की पळो करून सोडले होते. तो रहस्यमय माणूस म्हणजे वेलूपिल्लाई प्रभाकरन. या घटनाक्रमाने सुरुवात करत पुढील प्रकरणात लेखक श्रीलंकेचे भौगोलिक स्थान, त्याचे इतिहासकाळापासून असलेले सामरिक महत्व यांचा आढावा घेतात. पुढे श्रीलंकेचा इसवी सन पूर्व सहाव्या शतकापासून मध्ययुगीन काळ ते पोर्तुगीज, डच आणि ब्रिटिश वसाहतवाद या सर्व इतिहासाचा आढावा घेतात. १९४० च्या पुढे जेव्हा दुसरे महायुद्ध शेवटच्या टप्प्यात येत असताना ब्रिटिशांनी भारत आणि इतर वसाहतींतून परत जाण्याच्या घोषणा केल्या. भारतातला प्रदीर्घ स्वातंत्र्यलढा हे जसे एक कारण होते तसेच दुसऱ्या महायुद्धातील क्षती हे एक कारण होते. पण ब्रिटिशांच्या धूर्त, पाताळयंत्री स्वभावाचा एक परिणाम जो जगभर दिसतो म्हणजे ठिकठिकाणच्या अव्यवहार्य आणि रक्तपाताला आमंत्रण देणाऱ्या फाळणीच्या योजना. श्रीलंकेत देखील हाच प्रकार दिसून आला. श्रीलंकेच्या उत्तर आणि पूर्व भागात ऐतिहासिक काळापासून तमिळ लोकांची लक्षणीय संख्या आहे. त्याचबरोबर श्रीलंकेच्या मध्य भागात असलेल्या चहा मळ्यात ब्रिटिशांनी भारतातून तमिळ मजूर मोठ्या प्रमाणात नेले होते. वसाहतवादी काळापासूनच श्रीलंकेत सिंहला-तमिळ दरी होती. ती वाढत गेली. ब्रिटिशांनी ती वाढावी असे प्रयत्न केलेले दिसतात. म्हणजे कॅबिनेट मिशन प्रस्तावात ज्या मागण्या मुस्लिम लीगने केल्या होत्या तशाच मागण्या श्रीलनेतील तामिळांनी केलेल्या आढळतात. त्याचबरोबर श्रीलंकेतील तमिळ शिक्षण, व्यवसाय यात पुढारलेले होते. त्यामुळे शासकीय पातळीवर, आर्थिक क्षेत्रात त्यांचा दबदबा होता. त्याबद्दल बहुसंख्यांक सिंहलींना रोष होता. या रोषातूनच केंद्रीय सरकार ज्यात सिंहली लोकांची बहुसंख्य होती त्यांनी तमिळांचे हक्क नाकारणारे निर्णय, कायदे करायला आणि राबवायला सुरुवात केली. त्या असंतोषातून पन्नासच्या दशकात पहिल्यांदा श्रीलंकेत सिंहली विरुद्ध तमिळ अशा दंगली झाल्या. इथपर्यंतचा काळ, विविध कायदे त्यातील प्रमुख तरतुदी त्यांचा तमिळ जनमानसावर होत असलेला परिणाम लेखकांनी अभ्यासपूर्ण रित्या मांडला आहे. 


  १९७० च्या दशकात सिंहली बहुसंख्य अशा सिरिमाओ बंदारनायके सरकारने तामिळांना विभाजनवादी वागणूक असतील असा कायदा मांडला आणि उत्तरेच्या जाफना, पूर्वेच्या ट्रिंकोमली, अम्पाराय भागात असंतोष उसळला. या विभाजनवादी कायद्यांचा प्रतिकार राजकीय पातळीवर, वाटाघाटींद्वारे होणार नाही अशी खात्री तरुण वर्गाला पटत चालली होती. त्यातून ईलम म्हणजेच पूर्ण स्वातंत्र्य ही मागणी घेऊन सशस्त्र संघटना उदयाला आल्या. त्यातील प्रमुख होती तमिळ नॅशनल टायगर्स. ही एक प्रकारे एलटीटीईची पूर्वसुरी संघटना. या संघटनेत सुरुवातीला तरुणाची संख्या कमी होती. पुढे यातील चार तरुणांनी जाफन्याचे तेव्हाचे महापौर आल्फ्रेड दुरिअप्पा यांची हत्या केली आणि रक्तरंजित संघर्षाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली. हे तरुण पुढे छुप्या मार्गांनी भारतात तमिळनाडू मध्ये आले. तिथे श्रीलंकेतील विविध उग्रवादी गटांचे छुपे तळ अस्तित्वात होते. या संघटनांना डीएमके आणि एआयए डीएमके या दोन्ही राजकीय पक्षांचा सक्रिय पाठिंबा होता. पुढे या तामिळ उग्रवादी गटांमध्येच जेव्हा वर्चस्वासाठी हिंसाचार झाला तेव्हा भारतातील या राजकीय पक्षांचाही पाठिंबा वेगवेगळ्या गटांना विभागला गेला. या सर्वात भारतीय गुप्तचर यंत्रणा रॉ आघाडीवर होती. तमिळ उग्रवाद्यांना शस्त्र पुरवठा ते प्रशिक्षण अशी मदत रॉने प्रदीर्घ काळापर्यंत केली. यात अनेक हेतू दडलेले असले तरी पुढील संघर्षात ते सर्व अंगलट आले. १९८३ मधील भीषण दंगली, कत्तली यातून एलटीटीई या भस्मासुराचा जन्म झाला. त्यावेळी ३ ते ५ हजार प्रत्यक्ष सैनिक, पाहून मोठी पाठीराख्यांची संख्या, राजकीय, लष्करी अशी सूत्रबद्ध रचना आणि स्वतःची नौसेना, वायुसेना असणारी ही एकमेव उग्रवादी संघटना होती. १९८५ मध्ये प्रथम सर्व प्रमुख उग्रवादी गट आणि श्रीलंका सरकार यांच्यात भारताच्या मध्यस्थीने करार करण्याच्या अंतिम टप्प्यात असताना प्रभाकरने घातलेला खोडा आणि त्याची परिणती भारतीय शांतिसेनेच्या निर्णयात कशी झाली हा सर्व घटनाक्रम मे. जन. पित्रे यांनी तपशीलवार मांडला आहे. तो मुळातूनच वाचण्यासारखा आहे. 


भारतीय शांतीसेना. १९७१ मधील बांगलादेश मुक्ती युद्धात एका वेगळ्या देशात जाऊन यशस्वी कारवाई करणाऱ्या भारतीय सैन्याची समुद्रापलीकडील देशात शांती समझोता अबाधित राखण्यासाठी रवानगी करण्यात आली होती. मे. जन. पित्रे यांच्या मते शांतिसेने आपली कारवाई जरी यशस्वीरित्या पूर्ण केली असली तरी त्याची जबर किंमत सैन्याला चुकवावी लागली. एलटीटीई विरुद्ध लढताना योग्य नकाशांची अनुपलब्धता, स्थानिक माहितीची वानवा आणि शहरी भागात लढण्याचा नसलेला अनुभव यांचा मोठा फटका भारतीय शांतिसेनेला बसला. त्याचबरोबर एलटीटीईने भारतीय सैन्याबद्दल मोठ्या प्रमाणात अपप्रचार केला होता. त्यामुळे या परिसरात सुरुवातीला शांतिसेनेला मिळालेले जनतेचे सहकार्य आणि पाठिंबा कमी झाला. त्यातच श्रीलंका सरकारने छुप्या मार्गाने एलटीटीईला शांतिसेनेविरुद्ध लढण्यासाठी शस्त्र पुरवठा सुरू केला. या सर्वाचा एकंदर परिणाम म्हणजे एका बाजूला नागरी शासन, निवडणुका हे सर्व यथास्थित झाले पण श्रीलंका सरकार आणि टायगर यांची अप्रत्यक्ष युती आश्चर्यकारक होती. भारतीय शांतीसेनाच्या क्षतीच्या मागे असलेल्या प्रमुख कारणांपैकी ठळक कारणे लेखकाने नमूद केली आहेत. त्यातील एक म्हणजे सर्वोच्च पातळीवर असलेला ताळमेळाचा अभाव. एका बाजूला सरकार, परराष्ट्र मंत्रालय शांतता करार पूर्ण करण्याचा, अंमलात आणण्याचा प्रयत्न करत होते. दुसऱ्या बाजूला रॉ तमिळ उग्रवाद्यांना (एलटीटीई सकट) प्रशिक्षण आणि शस्त्रास्त्रे अशी मदत करत होती. तर शांतीसेना त्या उग्रवाद्यांविरुद्ध लढत होती. भारतीय सैन्याने बांग्लादेशात यशस्वी सैनिकी कारवाई केली पण त्या कारवाईच्या तयारीसाठी लष्कराने ९ महिने जय्यत तयारी केली. त्यामुळे ती देदीप्यमान कारवाई होऊ शकली. श्रीलंका शांतीसेनेला अशा कुठल्याही पूर्वतयारीसाठी वेळ मिळाला नाही. असा वेळ गरजेचा आहे हे राजकीय पातळीवर लक्षात घेण्यात आले नाही. त्याचा परिणाम भारताने राजीव गांधींच्या हत्येमध्ये आणि १२०० सैनिकांच्या बलिदानाने भोगला. श्रीलंकेने त्यांचे राष्ट्राध्यक्ष प्रेमदासा, संरक्षणमंत्री अथुल्थमुदली आणि इतर अनेक नेत्यांच्या हत्यांमध्ये भोगला. 'सुसाईड बॉम्बर, प्लास्टिक एक्सप्लोसिव्ह, इम्प्रोवाईज्ड एक्सप्लोसिव्ह डिव्हाईस' अशा अनेक गोष्टींची जनक एलटीटीई आहे. शांतिसेनेच्या गमनानंतर एलटीटीई अधिक आक्रमक झाली पण त्याचबरोबर श्रीलंका सरकार आणि लष्कर अधिक आक्रमक आणि बेमुर्वतखोर झाले.


२००१ मध्ये तिसरे ईलम युद्ध झाले. एलटीटीईची सदस्यसंख्या १० हजाराच्या घरात गेली होती. त्यानंतर २००८ पासून चौथे आणि शेवटचे ईलम युद्ध सुरू झाले. श्रीलंका सरकारने अधिक आक्रमक पवित्रा घेत जाफना विभाग, पूर्व विभागाची नाकेबंदी केली. टायगर्सना अधिकाधिक मागे रेटत शेवटी त्यांचे प्रभावक्षेत्र त्यांच्या तळापुरते उरले होते. श्रीलंका लष्कराने नागरिकांना त्या परिसरातून बाहेर पडण्यासाठी वेळ निश्चित केली होती. त्या वेळेनंतर कसलाही मुलाहिजा न राखता आक्रमक कारवाई करण्याची घोषणा केली होती. त्यानुसार कारवाई झाली. शेवटी श्रीलंका लष्कराने प्रभाकरनचा वेध घेतला. त्यानंतर हा रक्तरंजित खेळ थांबला. त्यानंतर श्रीलंका सरकार तामिळांना त्यांचे हक्क प्रदान करत आहे. जाफना, पूर्व विभागात विकासाच्या योजना  राबवल्या जात आहेत. 

Thursday, 28 November 2019

फर्जंद ते फत्तेशिकस्त

फर्जंद ते फत्तेशिकस्त 



शिवाजी, भारताच्या इतिहासातील युगप्रवर्तक राजा. यादव, विजयनगर या साम्राज्यांच्या पाडावानंतर एक अहोम राज्य वगळता सर्वत्र मुसलमानी राजवट कायम झाली होती. एतद्देशीय मराठा, राजपूत आणि इतर सर्व सरदार घराणी तालेवार होती, मातब्बर होती पण त्यांच्या आपापसात लढाया होत असत. एकमेकांच्या लग्नाच्या वऱ्हाडांवर हल्ले केले जात असत. एकमेकांत वैर असले तरी चाकरी मात्र इमाने इतबारे बादशहाची करत असत. या सर्वात स्वातंत्र्याकांक्षी एक घराणे आले ज्यांनी इतिहासाचे पाट बदलले. शहाजी राजांनी स्वराज्याच्या अयशस्वी प्रयत्न केला. पण पुढे जात बंगळुरू, तंजावर येथे जवळ जवळ स्वायत्त असे राज्य उभारले. इकडे महाराष्ट्रात मात्र शिवाजी राजांनी मावळातल्या सामान्य माणसांना एकत्र करत, त्यांच्यातून नवे सरदार घडवत एक स्वराज्य स्थापन केले. ते स्वराज्य रयतेचे राज्य होते. ते स्वराज्य व्हावे ही 'श्रीं'ची इच्छा या भावनेतून उभारणी झाली होती. या स्वराज्यस्थापनेचा अचाट पराक्रम पाहून गागाभट्टांसारख्या प्रकांड पंडिताने राज्याभिषेकाची कल्पना मांडली आणि ती तडीस नेली. त्यासाठी एक नवा ग्रंथ शिवराज्याभिषेक प्रयोग सिद्ध केला. ही सर्व दैदिप्यमान गाथा इतकी सरळसोट नाही. अनेक खाचखळगे आणि जय-पराजयाचा चक्रातून हे उभे राहिले. आपल्या उण्यापुऱ्या ५० वर्षांच्या आयुष्यात शिवाजी महाराजांनी अनेक वेळा स्वतः ज्याला 'लिडिंग फ्रॉम द फ्रंट' म्हणतात अशा प्रकारे साहसी कारवाया केल्या आहेत. त्यात अफझल वध, सुरत लूट, आग्रा आणि सर्वात थरारक म्हणता येईल अशी पुण्यातील लाल महालवरील धाड अशा अचाट कारवाया आहेत. एकेक प्रसंग, मोहीम ही खूप काही शिकवणारी आणि आजच्या काळातही उपयुक्त आहे. त्यातील लाल महाल, शाहिस्ताखानाची शास्त या विषयावर आधारित हा चित्रपट आहे फत्तेशिकस्त. 

शिवाजी महाराजांनी अफझल वधानंतर आश्चर्याचा भर ओसरायच्या आत पन्हाळ्यावर धडक मारली. पण सिद्दी जौहर सारख्या कसलेल्या सेनानीने पन्हाळ्याला वेढा दिला. त्या वेढ्यातून शिताफीने करून घेतलेली सुटका आणि घोडखिंडीचा प्रसंग एका बाजूला आणि त्याचवेळी आलमगीर औरंगजेबाचा मामा शाहिस्ताखान याच्या लाखावर असलेल्या फौजेचा पुणे परिसरात धुमाकूळ. शाहिस्ताखाला एक चाकणचा संग्रामदुर्ग वगळता कुठेही लक्षणीय यश मिळालेले नाही. म्हणून खानाची फौज मुलुख बेचिराख करत आहे. त्यावेळी कोकण किनारपट्टीवर ताबा घेण्यासाठी कारतलबखान उझबेक याला फौज देऊन पाठवले जाते. लोहगडाजवळील उंबरखिंडीत घात लावून कारतलबखानाच्या फौजेला सळो की पळो करून गुडघे टेकायला भाग पाडले. त्यानंतर सुरू केली तो प्रत्यक्ष लाल महालावर धाड घालण्याची योजना. उंबरखिंड ते लाल महाल हा मोठा पट लेखक-दिग्दर्शक दिक्पाल लांजेकर यांनी या चित्रपटात मांडला आहे. शिवाजी महाराजांच्या आयुष्यातील महत्वपूर्ण अशा प्रसंगांवर ५ चित्रपटांची मालिका करण्याचा लांजेकर यांचा मानस आहे. त्यातील पहिला, फर्जंद, जो कोंडाजी फर्जंद आणि अनाजी दत्तो यांनी अवघ्या साठ जणांनिशी काही हजार फौज असणाऱ्या पन्हाळ्यावर, फौजेला जाग आणून पन्हाळा जिंकला त्या अफाट कामगिरीवर आधारित आहे. त्याच मालिकेतील हा दुसरा फत्तेशिकस्त. 



लांजेकर यांनी चित्रपट उभे करताना सुरुवातीलाच एक सूचना केली आहे की हे ऐतिहासिक दस्तऐवज नाही. पण पुराव्याने सिद्ध झालेल्या ऐतिसाहिक घटनांवर आधारित प्रेरणादायक चित्रपट आहेत. त्यामुळे काही तपशिलाच्या चुका असल्या तरी त्या संजय लीला भन्साळी सारख्या छछोर नाहीत. मान्य होण्यासारख्या आहेत. लांजेकर यांच्या दोन्ही चित्रपटांचे महत्व सांगता येईल ते असे की एकंदर मोहिमेचा खूप सर्वांगीण विचार आणि मांडणी त्यांनी केली आहे. शिवाजीचा गुप्तहेर यंत्रणेवरील भर, विरोधी गोटातील प्रत्येक बारीक सारीक माहितीवर आधारित अचूक योजना आणि अंमलबजावणी, माणसांची अचूक निवड या गोष्टी दिसून येतात. फत्तेशिकस्त चित्रपटात बहिर्जी नाईक, किसना आणि केसर या व्यक्तिरेखा ताकदीने उभ्या केल्या आहेत. फर्जंद या चित्रपटात बहिर्जी नाईकांची भूमिका प्रसाद ओक यांनी केली होती तर फत्तेशिकस्त चित्रपटात ही भूमिका हरीश दुधाडे याने केली आहे. वेषांतर, लोककला, भाषा यांवरील प्रभुत्व यामुळे हे गुप्तहेर शत्रूच्या आतल्या गोटात शिरू शकत असत. लाल महालावरील धाडीत शिवाजी महाराजांनी लाल महाल माहिती असणारी, लहान पणापासून सोबत वावरलेली अशी माणसे घेतली होती. तान्हाजी, चिमणाजी-बाळाजी देशपांडे बंधू, कोयाजी बांदल, सर्जेराव जेधे अशी मंडळी या मोहिमेत निवडली गेली. अचूक नियोजनामुळे लाखाच्या फौजेत थेट लाल महालात शिरून कारवाई करून  निसटून येणे ही कामगिरी तर बजावलीच पण त्यानंतर होणार संभाव्य पाठलाग लक्षात घेऊन 'कात्रजचा घाट' करणे या योजनाही तयार होत्या. 

फर्जंद काय किंवा फत्तेशिकस्त काय, दोन्ही चित्रपट आपल्याला बांधून ठेवतात. फत्तेशिकस्त चित्रपटाच्या काही भागाचे चित्रीकरण प्रत्यक्ष राजगडावर केले आहे. आजच्या पिढीपर्यंत हा इतिहास चित्रपट या सर्वश्रेष्ठ लोक माध्यमातून पोचवणे आवश्यक आहे. पन्नास आणि साठच्या दशकात भालजी पेंढारकर यांनी मराठा तितुका मेळवावा, छत्रपती शिवाजी आणि अनेक चित्रपटांची मालिका दिली. तत्कालीन संदर्भात ते चित्रपट आवश्यक होते. पण त्यानंतर चित्रपट विषयांचा सांधा बदलला. आज सामाजिक स्तरावर जातीय फूट आणि इतर विषय गलिच्छ पातळीवर मांडले जात आहेत. त्यावरून सामाजिक घुसळण मोठ्या प्रमाणात होत आहे. तसेच वैचारिक पातळीवर 'भारतीय' पणा त्याला आपापल्या धारणेनुसार हिंदुत्ववादी म्हणा, भारतीय म्हणा किंवा नवा इंग्रजी शब्द 'इंडिक' म्हणा मूळ धरू लागला आहे. मुखतः डावा, समाजवादी समाज रचनेचा विचार सरकार, प्रमुख राजकीय पक्ष, ज्याला इंटलीजींशिया म्हणतात अशा पातळीवर होता तेव्हा तो विचार मांडणारे चित्रपट आले. त्या पद्धतीचे 'समांतर' चित्रपट म्हणजेच काहीतरी ग्रेट अशा पद्धतीची भावना नकळतपणे रुजवली गेली. आजही ती बहुतांशी कायम आहे. ठोस विचार लोकप्रिय चित्रपट, कलाकृतीतून मांडता येतो हे अनेक कलाकृतींतून दाखवून दिले आहे. ठोस विचारांबरोबरच 'भारतीय' इतिहासातील असामान्य घटना, व्यक्तींपासून अर्वाचीन काळातील भारताच्या विजयगाथा अधिकाधिक समोर येणे आवश्यक आहे. उरी, परमाणू, मद्रास कॅफे, रॉ (जॉन अब्राहाम), बाहुबली, टॉयलेट एक प्रेम कथा, सुई धागा, पॅडमॅन ते मराठीत फर्जंद, फत्तेशिकस्त, तेलगू मध्ये गौतमीपुत्र सातकर्णी अशी मालिकाच्या मालिका येत राहणे आवश्यक आहे. भारताचा भारतीय पणा, श्रेष्ठत्व जगावर आणि मुख्य भारतीय मनावरच ठसवण्याची गरज आहे. म्हणूनच अशा पद्धतीचे चित्रपट येत राहणे गरजेचे आहे. एक चित्रपट केवळ दोन तासाची करमणूक उरात नाही. उरू नयेत. 

भारतीय विचारांची, संस्कृतीची नव्या तंत्रज्ञानाची सांगड घालत जगाच्या पटलावर फत्ते होणार हे नक्की. त्यासाठी सर्व पातळीवर प्रयत्न होत राहणे गरजेचे. चित्रपटसृष्टी आपल्या परीने करत आहे. आपणही करूयात....  

Tuesday, 19 November 2019

जेएनयू: दुसऱ्या नवनिर्माणाचे स्वप्नाळू आंदोलन?




विद्यार्थी.. या नावात, संकल्पनेतच एक ऊर्जा आहे. प्रश्न विचारणारी, बंडखोरी करणारी ऊर्जा आहे. 

पारंपरिक भारतीय शिक्षणपद्धती शैक्षणिक परिप्रेक्ष्यात प्रश्न विचारण्याला, बंडखोरीला उत्तेजन आहे. भारतीय शिक्षणपद्धतीत गहन विषय गुरू-शिष्यांमधील प्रश्नोत्तरांतूनच उलगडत गेले आहेत. 

काळ पुढे सरकत गेला तसं विद्यार्थ्यांमधील बंडखोरीच्या कक्षा विस्तारल्या. विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नांसोबतच अधिक व्यापक राजकीय, सामाजिक मुद्द्यांवर विद्यार्थीप्रणित आंदोलने जगभर झाली. काही यशस्वी, काही अयशस्वी तर काही नव्या व्यवस्थेला जन्म देणाऱ्या चळवळी जन्माला आल्या. असंच मजेची गोष्ट सांगायची तर अफगाणिस्तानात धार्मिक, दहशतवादी उत्पात माजवणाऱ्या संघटनेच्या नावाचा अर्थ विद्यार्थी असाच आहे. ती संघटना म्हणजे तालिबान. अर्थात त्यांच्या 'विद्येच्या' आणि विद्यार्थ्यांच्या कल्पना खूपच वेगळ्या आहेत. 

भारतात देखील विद्यार्थी चळवळींचा मोठा वारसा आहे. स्वातंत्र्यपूर्व काळात अनेक विद्यार्थी संघटना स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय होत्या. 

स्वातंत्र्याच्या पूर्वसंध्येला महात्मा गांधींनी 'स्वतंत्र भारताच्या सरकारांनी योग्य कारभार केला नाही तर स्वतंत्र भारतात जन्माला आलेली पिढी या व्यवस्थेला प्रश्न विचारणार, त्याविरुद्ध बंड करून उठणार. त्यावेळी मी त्या पिढीच्या पाठीशी उभा राहीन.' असे वक्तव्य केले होते. 

त्याप्रमाणे खरोखरच स्वतंत्र भारतात जन्माला आलेल्या पिढीने, त्यातही मुख्यतः एका जनआंदोलनाची सुरुवात केली. त्या विद्यार्थी चळवळीची ठिणगी पाहता पाहता मोठी झाली आणि आणीबाणीच्या मार्गे एक काहीशी अपयशी पण दूरगामी परिणाम करणारी लोकशाही मार्गाने झालेल्या क्रांतीत परावर्तित झाली. हे जनांदोलन म्हणजेच नवनिर्माण आंदोलन. नवनिर्माण आंदोलन आणि जेएनयू मधले विद्यमान आंदोलन यांच्यात काही एक संगती आहे का? सध्याचे आंदोलन खरंच तेवढ्या क्षमतेचे होऊ शकेल की त्याची एक स्वप्नाळू अखेर होईल? 


        
ते वर्ष होते १९७३-७४. गुजरात मधल्या मोरबी येथील अभियांत्रिकी महाविद्यालयातील मेसचे दर वाढवण्यात आले. शेंगदाणा तेलाचे दर वाढल्यामुळे मेसचे दर वाढवल्याचे महाविद्यालय प्रशासनाने स्पष्ट केले. त्या वर्षी गुजरातचे प्रमुख नगदी पीक असलेल्या शेंगदाण्याचे बंपर पीक आले होते. 

अर्थशास्त्राच्या मूलगामी नियमानुसार पुरवठा वाढला आणि मागणी कमी असेल किंवा आहे तेवढीच असेल तर उत्पादनाचे दर कमी होतात. पण तत्कालीन व्यवस्थेत काळाबाजार, साठेबाजी, कृत्रिम टंचाई, मक्तेदारी या सरकारी धोरणांमुळे निर्माण झालेल्या गोष्टी होत्या. या पार्श्वभूमीवर हा घटनाक्रम सरळसोट वाटत असला तरी त्यातील घोळ लक्षात घेता विद्यार्थ्यांनी आंदोलन सुरू केले. 

त्या आंदोलनात आपापले राजकीय हिशेब चुकते करण्यासाठी राजकारणाने प्रवेश केला. विरोधी पक्ष आणि सत्ताधारी पक्षातीलच विरोधी गटांनी गुजरातचे तत्कालीन मुख्यमंत्री आणि शेंगदाणा आणि तेल व्यापारी यांच्यातील कृत्रिम टंचाई, साठेबाजी, तेलाचे दर वाढवणे याविषयी चालेलेल्या संभाषणाची टेप विद्यार्थ्यांना मिळेल अशी सोया केली.  विद्यार्थी पातळीवर सुरू झालेल्या या आंदोलनाची तीव्रता बघता बघता वाढत गेली. त्यात भ्रष्टाचार, सामाजिक असे अनेक घटक वाढत गेले. 

त्याच काळात पूर्वेकडे बिहारमध्ये अशीच विद्यार्थी आंदोलने सुरू झाली होती. त्यात राजकीय रंग चढत व्याप्ती वाढत गेली. ती विद्यार्थ्यांच्या आवाक्याबाहेर जायला लागली तेव्हा लोकनायक जयप्रकाश नारायण यांनी नेतृत्व स्वीकारले. त्यापुढे या आंदोलनाची व्याप्ती वाढत गेली. 

जयप्रकाश नारायण, राममनोहर लोहिया अशा समाजवादी धुरिणांमुळे आणि बिहार-उत्तर प्रदेशातील तत्कालीन विद्यार्थी नेत्यांच्या समाजवादी विचारसरणीमुळे या आंदोलनाला तो चेहरा प्राप्त झाला. त्याची परिणती पुढे जाऊन आणीबाणी, जनता पक्ष यात झाली. 

आंदोलनाची पुढची राजकीय वाटचाल कशीही झाली असली तरी त्यातून जे नेते पुढे आले त्यांत काही अपवाद वगळता इतर सर्वच व्यवस्थेचा भाग झाले. 

गुजरात मधील आंदोलनाचे सुरुवात करणारे नेते उमाकांत मांकड आणि मनिशी जानी यांनी पुढे काँग्रेसमध्येच प्रवेश केला. ज्या काँग्रेस सरकारच्या भ्रष्टाचार वगैरेंच्या विरोधात त्यांनी रान उठवले होते त्याच पक्षात त्यांनी प्रवेश केला. त्यांची राजकीय कारकीर्द फारशी पुढे गेली नाही. 

उमाकांत मांकड यांना गुजरातमध्ये लोकांनी रस्त्यात गाठून प्रचंड चोप दिला होता. कारण त्यांच्याविषयी एक विश्वासघाताची भावना लोकांमध्ये पसरली होती. 

तीच गोष्ट उत्तर प्रदेश-बिहारची. मुलायम सिंग यादव, लालू प्रसाद यादव, नितीश कुमार, रविशंकर प्रसाद अशी काही नेते मंडळी या आंदोलनातून पुढे आली. लालू प्रसाद यादव, मुलायम सिंग यादव हेच पुढे भ्रष्टाचार शिरोमणी म्हणून गाजले. अपवाद म्हणता येईल तो नितीश कुमार आणि रविशंकर प्रसाद यांचा. नितीश कुमार आज बिहारमध्ये एक चतुर राजकारणीच नाही तर बिहारचे विकासपुरुष म्हणून नावारूपाला येत आहेत. 

हे नवनिर्माण आंदोलन महाविद्यालयीन निर्णय, धोरणांमुळे सुरू झलन असलं तरी त्यात पुढे देशपातळीवरील मुद्दे आले. देशाची लोकशाही अधिक प्रगल्भ, मजबूत करणारी चळवळ त्यातून उभी राहिली. 

जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठ. जागतिक स्तरावर नावाजलेली संस्था. वैचारिक, शैक्षणिक दृष्ट्या मोकळे, चर्चा, वादविवादांना मुक्त स्थान असणारी संस्था. राजकारण, समाजकारण, अर्थकारण, प्रशासन, सैन्य अशा विविध क्षेत्रांतील दिग्गज या विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी आहेत. 

एका बाजूला असे वातावरण आहे तर दुसऱ्या बाजूला ' भारत तेरे तुकडे होंगे हजार, अफजल हम शरमिंदा है तेरे कातील जिंदा है' अशा घोषणा अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या नावाखाली देणारे विद्यार्थी याच संस्थेत आहेत. हिंदू संस्कृती, विचार, प्रथा यांचे अश्लाघ्य अर्थ काढून त्यावर रान उठवणारे विद्यार्थी याच संस्थेत आहेत. 

भारताची संवैधानिक व्यवस्था उलथवून क्रांती घडवण्याच्या सरळ सरळ देशद्रोही अशा माओवादी विचारसरणीचे समर्थन करणारे विद्यार्थी, प्राध्यापक याच संस्थेत आहेत. छत्तीसगढच्या दंतेवाडा मध्ये माओवाद्यांच्या हल्ल्यात हुतात्मा झालेल्या ७६ सीआरपीएफ जवानांच्या मृत्यूचा आनंद साजरा करणारे विद्यार्थी याच संस्थेत आहेत. 

मेसमध्ये बिर्याणीत तूप कमी का वापरले म्हणून आंदोलन, वर्गात उपस्थिती अनिवार्य केली म्हणून आंदोलन, काही धोरणात्मक, शैक्षणिक निर्णय घेतले गेले म्हणून आंदोलन, कलम ३७० चा निर्णय घेतला म्हणून आंदोलन, अयोध्येची जमीन सर्वोच्च न्यायालयाने रामलल्लाच्या स्वाधीन करण्याचा निर्णय दिला म्हणून आंदोलन, गाझा पट्टीत इस्राईल दहशतवाद्यांना टिपण्यासाठी कारवाई करते म्हणून आंदोलन. फुटकळ विषयापासून ते जागतिक मुद्द्यांपर्यंत कुठल्याही विषयावर ते आपल्या विचारसरणीच्या विरुद्ध असेल तर आंदोलन. त्यात विद्यापीठाचा परिसर, इमारती यांवर 'अभिव्यक्ती' प्रकट करणारी कलाकारी करणारे विद्यार्थी याच संस्थेत आहेत. 
         

सध्या सुरू असलेले हॉस्टेल आणि मेसची फीवाढीविरोधातील आंदोलन. तब्बल १९ वर्षांनंतर हे दर वाढवण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. 

धक्का बसेल इतके कमी दर आहेत. दोन कॉट असलेल्या रूमचं एका विद्यार्थ्याला भाडं होतं १० रुपये प्रतिमाह ते वाढवून ३०० रुपये करण्यात आलं. मेसची फी नाही तर अनामत रक्कम वाढवण्यात आली. सेवा शुल्क वाढवण्यात आले. यावरून ठिणगी पडली (त्या संस्थेत ती कशावरूनही पडते. ) आणि आंदोलन सुरू. 

या आंदोलनाचे स्वरूप काय? विद्यार्थी आंदोलकांनी आजारी प्राध्यापकांना घेऊन जाणाऱ्या रुग्णवाहिकेचा रस्ता अडवला. संस्थेच्या असोसिएट डीन डॉ. वंदना मिश्रा यांना घेराव घालून त्यांना एका वर्गखोलीत अडकवून ठेवण्यात आलं. 

विद्यापीठ परिसरातील सभागृहात एका सभागृहात एक समारंभ सुरु होता. विद्यार्थी आंदोलकांनी या सभागृहाच्या गेट आणि बाहेर पडायचे रस्ते अडवून धरले. केंद्रीय मनुष्यबळ विकासमंत्री ५ तास त्याठिकाणी अडकून पडले. विद्यापीठ परिसरात नव्याने उभारण्यात आलेल्या स्वामी विवेकानंदांच्या पुतळ्याच्या चौथऱ्यावर आक्षेपार्ह मजकूर लिहिण्यात आला. 

संसदेच्या अधिवेशनाच्या पहिल्या दिवशी संसदेवर मोर्चा नेण्याचा मानस पोलिसांनी हाणून पाडला. या विद्यार्थी आंदोलनांमुळे त्या परिसरातील अनेक मेट्रो स्टेशन बंद करावे लागले. ही कुठली विध्वंसक वृत्ती? स्वतःला अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे पुरस्कर्ते, बुद्धिजीवी वगैरे म्हणवणाऱ्या विद्यार्थ्यांकडून अशा विध्वंसक आंदोलनाची अपेक्षा नाही. 

विद्यार्थी आंदोलकांनी या आंदोलनामागे '४० टक्के विद्यार्थ्यांच्या कुटुंबांचे वार्षिक उत्पन्न १ लाख ४४ हजारांपेक्षा कमी आहे. त्यांना उच्चशिक्षणाचा हक्क नाही का? त्यांना अधिक शुल्क देणे शक्य नाही. हा त्यांच्यावर अन्याय आहे. तसेच या संस्थेत अनुदानित शिक्षण आहे. त्यावर सर्व विद्यार्थ्यांचा हक्क आहे.' असे युक्तिवाद केले जात आहेत. 

त्यावर सोशल मीडिया, या आंदोलनाच्या टीकाकर्त्या वर्गाने इतर सरकारी उच्चशिक्षण संस्थांचा हवाला दिला आहे. आयआयटी, आयआयएम आणि इतर संस्थांत शैक्षणिक शुल्क या संस्थेपेक्षा कित्येक पटींनी जास्त आहे. शिवाय त्यात वेळोवेळी बदलही करण्यात आले आहेत. 

या संस्थांत वेळोवेळी आंदोलने झाली आहेत. हैद्राबाद केंद्रीय विद्यापीठात रोहित वेमुला या विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्येनंतर अनोलन झाले. पण त्याचे स्वरूप अशा विध्वंसक पातळीवर गेले नाही. याच संस्थेत हे का? हा प्रश्न पडायला हवा. 

त्याचे उत्तर काही प्रमाणात येथील डाव्या विचारसरणीचा पगडा यात दिसून येईल. उच्चशिक्षण घ्यायचे असेल तर त्याचे शुल्क देण्याची तयारी असायला हवी. इतर संस्थांत असलेले जास्तीचे शुल्क यांचे दाखले दिल्यानंतर विद्यार्थी आंदोलकांकडून 'प्रश्न फक्त जेएनएयू चा नाही, प्रत्येक उच्चशिक्षण संस्थेत अत्यल्प शुल्कात, अनुदानित शिक्षण मिळालेच पाहिजे हा आमचा आग्रह आहे' असा युक्तिवाद मांडला जातो आहे. यावर लेखक आनंद रंगनाथन यांचे एक  वाक्य चपखल बसते ते म्हणजे 'Subsidize the Education, Not the Educated.'           

या बुद्धिजीवी, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यवादी विद्यापीठातील वातावरणाचे चपखल वर्णन अक्षर मैफल मासिकाचे संपादक मुकुल रणभोर याने केले आहे ते असे, 'हे विद्यार्थी ग्राउंड रिऍलिटी विसरले आहेत. ती मुलं आली असतील गरीब घरातूनच. पण जेएनयूतला मोकळेपणा, निवांतपणा, सरकार  विद्यार्थ्यांवर करत असलेला खर्च या सगळ्याने मुलं हवेत गेली आहेत. विद्यापीठाच्या बाहेर पडल्यावर आपल्याला असा मोकळेपणा, निवांतपणा मिळणार नाही हे एकतर त्यांच्या लक्षात येत नाही किंवा समजून घ्यायचं नाही. याचा एक परिणाम असा होतो की जेएनयूचा परिसर सोडवत वाटत नाही. M. Phil करत असलेल्या मुलाला/मुलीला ज्युनिअर रिसर्च फेलोशिप मिळाली नसली तरी दरमहा ५ हजार भत्ता मिळतो. मग फुकट नाममात्र किंमतीमध्ये जेवण, मिळणार भत्ता आणि सगळ्यात महत्वाचा म्हणजे हा मोकळेपणा सोडून बाहेरच्या संकुचित, बंदिस्त जगात कोणाला जावंसं वाटणार? पण जेएनयू मधल्या वातावरणामुळे बाहेरही जग असंच आहे असा ग्रह मुलांचा झाला आहे. पण वस्तुस्थिती तशी नाही. बाहेरचं जग अजूनही संकुचित आहे. अजूनही तिथे मोकळेपणाला स्थान नाही.' 

गरिबी, हे तथाकथित बुद्धिजीवी बेरोजगारी, आर्थिक, सामाजिक परिस्थिती यावर आपल्या विचारसरणी आणि तिथल्या झापडबंद वातावरणातून विश्लेषण, अभ्यास करतात. पण व्यवहारी जगात त्याचे काय होते, हे विद्यार्थी प्रत्यक्ष जगात नक्की कुठल्या क्षेत्रात कशा प्रकारे आर्थिक योगदान देतात हा प्रश्न पडायला लागतो. ही सर्व पार्श्वभूमी लक्षात घेताना या संस्थेतील शैक्षणिक, वादविवाद याचे वातावरण यामुळे अनेक दिग्गज देशाला मिळाले आहेत. त्यातच विद्यमान अर्थमंत्री आणि परराष्ट्रमंत्री आहेत याचे भान कायम ठेवणे आवश्यक आहे.               

सत्तरीच्या दशकातले नवनिर्माण आंदोलन आणि जेएनयूमधले हे आंदोलन यात काही सामान दुवे असले तरी फरक मात्र मोठे आहेत. सध्याचे हे विद्यार्थी आंदोलक प्रत्यक्ष जगातील परिस्थितीचे  त्यांच्या कोषातून आकलन करणारे, त्यावरून गदारोळ, व्यवस्थेला प्रश्न विचारणे वगैरे बुद्धिजीवी खेळ करणारे आहेत. शैक्षणिक परंपरा उज्वल असणाऱ्या या विद्यापीठात अशा विध्वंसक वृत्ती का प्रबळ झाल्या, त्यांचे अंतःस्थ हेतू काय याचा अधिकाधिक शोध घेणे आवश्यक आहे. या पार्श्वभूमीवर हे आंदोलन स्वप्नाळू आंदोलन भासत आहे. किंवा स्वतःचे वैचारिक, राजकीय महत्व टिकवण्याची एक धडपड एवढ्याच पातळीवर हे उरले आहे. हा सर्व विचार करताना, अभ्यास करून पुन्हा एकदा आनंद रंगनाथन यांचे वाक्य उद्धृत करावे असे आहे, 
The Students must get back to studies, if they are capable of it...

पूर्वप्रसिद्धी: साप्ताहिक 'स्वतंत्र नागरिक' 

Monday, 18 November 2019

Veerappan: Chasing the Brigand by K. Vijay Kumar

वीरप्पन: क्रूरकर्म्याचा थरारक माग 

तामिळनाडू स्पेशल टास्क फोर्सचे तत्कालीन प्रमुख के. विजय कुमार यांची विजयी गाथा 



   १४ हजार चौरस किलोमीटरचे कर्नाटक, तामिळनाडू केरळ राज्यांच्या सीमावर्ती प्रदेशातील डोंगराळ, घनदाट जंगलांचा प्रदेश. एकीकडे उटी हे लोकप्रिय थंड हवेचे ठिकाण, तेथील चहाचे मळे दुसरीकडे मदुमलाई, बांदीपूर चे जंगल तर एम एम डोंगर, कावेरी नदीचं खोरं असा प्रचंड प्रदेश. चहा, उत्कृष्ट प्रतीचे चंदन, ग्रॅनाईट खडकांच्या खाणी आणि हस्तिदंत याचा अवैध व्यापार, शिकार यामुळे अस्वस्थ असणारा प्रदेश. त्यातच आपली अंगभूत हुशारी, अखंड सावध, संशयी आणि जवळ जवळ अखेरच्या क्षणापर्यंत असलेली नशिबाची साथ या जोरावर एक क्रूरकर्मा त्या भागात निर्माण झाला. चंदन तस्करी, हत्तीची शिकार यातून झालेली सुरुवात अपरिहार्यपणे वन खात्याशी  संपर्क आणणारी ठरते. तिथे एक तर संगनमत किंवा संघर्ष अशा दोन शक्यता संभवतात. इथे संघर्ष उभा राहिला. अगदी सुरुवातीच्या काळात झालेल्या अटकेतून विलक्षण चतुराईने करून घेतलेली सुटका यामुळे स्थानिक आदिवासी आणि गावांमध्ये एक रॉबिनहूड सारखी प्रतिमा तयार झाली. ती प्रतिमा अंगभूत हुशारी आणि प्रचारामुळे अधिक गहिरी करण्याच्या कौशल्यामुळे एक दहशततीचा, एका लिजंडचा मदुमलाई आणि आसपासच्या जंगलात एका दंतकथेचा जन्म झाला.  कोसे मुनीसमी वीरप्पन या नावाची ही दंतकथा, दहशत संपुष्टात आणण्यासाठी ४० हुन अधिक पोलीस, स्पेशल टास्क फोर्स कमांडो, वनसंरक्षक आणि शेकड्याच्या आकड्यात सामान्य माणसांनी आपले प्राण गमावले. वीरप्पन आणि त्याची टोळी संपवण्यासाठी कर्नाटक आणि तामिळनाडू राज्य सरकारांनी संयुक्त कृती दले उभारली. या कृती दलांना वीरप्पनची टोळी संपवण्यासाठी ११ वर्षांपेक्षा अधिक काळ लागला. घनदाट जंगलात एकमेकांविरुद्ध सुरु असलेला हा सामना १८ ऑक्टोबर २००४ च्या रात्री नाट्यमय कमांडो कारवाईने संपला. ही कारवाई  १९७५ च्या तुकडीचे आयपीएस अधिकारी के. विजय कुमार यांनी  यांनी प्रत्यक्षात उतरवली. त्या असामान्य, चित्तथरारक पाठलागाची कहाणी के. विजय कुमार यांनी 'Verappan: Chasing The Brigand (मराठी अनुवाद वीरप्पन विरुद्ध विजय कुमार) या पुस्तकात मांडली आहे. 


वीरप्पन. सुरुवात चंदन तस्करीपासून केलेली असली तरी पुढे हस्तिदंत तस्करी, ग्रॅनाईट खाण मालकांकडून खंडणी आणि पुढे जात मोठमोठ्या व्यक्तींचे अपहरण करून खंडणी इथपर्यंत त्याच्या कारवायांची वाढ झाली. चंदन तस्करीमुळे कर्नाटक आणि तामिळनाडू राज्य सरकारचा महसूल बुडत होता. मोठ्या वन क्षेत्रावर त्याची दहशत असल्यामुळे वाहतूक आणि इतर सुविधा यांच्या वाढीवर मर्यादा येत होत्या. वीरप्पनने आपल्या हुशारीने त्या परिसरातील इतर शिकारी टोळ्या एक तर नेस्तनाबूत केल्या किंवा आपल्या टोळीत सामील करून घेतल्या. सततची खंडणीखोरी आणि इतर कारणे लक्षात घेऊन कर्नाटक सरकारने त्या भागातील ग्रॅनाईट खाणी बंद केल्या. त्या खाणीत काम करणारे कामगार त्यामुळे बेकार झाले. त्या बेरोजगारीचा सगळा ठपका वीरप्पनवर न येता राज्य सरकारवर पडला किंवा वीरप्पनने तो पाडला. त्या बेकार कामगारांतले अनेक जण पुढे वीरप्पनच्या टोळीत सामील झाले. एका बाजूला ही तस्करी आणि खंडणीखोरी तर दुसऱ्या बाजूला एलटीटीई सकट अनेक तामिळ बंडखोर संघटनांशी संधान बांधत .३०३ पासून ते ए के ४७ पर्यंत अनेक बंदुका त्याच्या टोळीकडे आल्या होत्या. जेव्हा पोलीस आणि स्पेशल टास्क फोर्सने त्याच्या विरुद्ध कारवाई तीव्र केली तेव्हा चवताळून जात वीरप्पनने तामिळनाडूमध्ये एक आणि कर्नाटक राज्यात एक अशा पोलीस ठाण्यांवर हल्ला करत शस्त्रागार लुटलंच शिवाय तिथले पोलीस मारले. वीरप्पनने आपल्या आयुष्यात अनेक अपहरणे केली पण त्याला सर्वाधिक लोकप्रियता मिळवून दिली ती कन्नड चित्रपटसृष्टीतील लोकप्रिय नट राजकुमार यांच्या अपहरणाने. वीरप्पनने राजकुमार यांच्या बांदीपूर जंगलाजवळच्या फार्म हाउसवरून त्यांचे अपहरण केले. त्यांच्या अपहरणामुळे कर्नाटक आणि तामिळनाडू राज्य सरकारांवर प्रचंड दबाव आला. वीरप्पनने राजकुमार यांना कुठलीही इजा केली नाही. पण त्यांच्या सुटकेसाठी केलेल्या मागण्या अतिशय चतुराईने केलेल्या होत्या. शिवाय त्या मागण्या वीरप्पनची राजकीय, आर्थिक समज दाखवून देणाऱ्या होत्या. राजकुमार यांचे अपहरण हा वीरप्पनच्या आयुष्यातील सगळ्यात खळबळजनक कृती होती पण तीच त्याच्या शेवटाकडे वाटचाल सुरु करणारी ठरली. राजकुमार तब्ब्ल १०० पेक्षा अधिक दिवस वीरप्पनच्या ताब्यात होते. हे नाट्य संपल्यानंतर राजकुमार यांनी वीरप्पन बद्दल प्रशंसोद्गार काढले होते. हे स्टोकहोम सिंड्रोमचे उदाहरण म्हणता येईल पण वीरप्पनच्या खात्म्यानंतर याच राजकुमार यांनी 'एक दुष्ट प्रवृत्ती नाहीशी झाली अशी प्रतिक्रिया व्यक्त केली. 


या पार्श्वभूमीवर वरिष्ठ आयपीएस अधिकारी वाल्टर दवाराम यांनी तामिळनाडू स्पेशल टास्क फोर्सची स्थापना केली. त्यांच्या गाठीशी तामिळनाडूच्या उत्तर भागात आंध्र प्रदेशच्या सीमावर्ती भागात पसरलेल्या नक्षलवादी चळवळीच्या उच्चाटनाचा अनुभव होता. त्यांनी स्थापन केलेल्या टास्क फोर्स मध्ये अनेक अधिकारी, कमांडो होते. कित्येकांनी तर वीरप्पन पकडला अथवा मारला जाईपर्यंत विवाह न करण्याची शपथ घेतली होती. वीरप्पनचा वावर असणाऱ्या भागात खबऱ्यांचं विश्वसनीय जाळं उभारणे, गस्त घालणे, वेळोवेळी चकमकी अशा प्रकारे वर्ष २००० च्या आरंभापर्यंत वीरप्पनची टोळी मोठ्या प्रमाणात मोडकळीला आली होती. तरीही वीरप्पन कायम गुंगारा देण्यात यशस्वी झाला होता. हा जीवघेणा पाठशिवणीचा खेळ अनेक वर्ष चालला. जंगलात वावरताना, अशा हुशार आणि धोकादायक माणसाचा पाठलाग करताना कुठल्या गोष्टींची काळजी घेतली पाहिजे, गस्ती मोहीम कशा पद्धतीने आखल्या पाहिजेत याचे अतिशय उपयुक्त धडे या संपूर्ण कारवाईत मिळतात. एक उदाहरण मात्र अवाक करण्यास पुरेसे आहे. स्पेशल टास्क फोर्स वीरप्पन टोळीचा माग काढत घनदाट अरण्यातील एका वस्तीत आली.  तिथल्या लोकांनी सांगितलं की गावाजवळच्या एका मोकळ्या भागात त्यांना वेगळ्या रंगाची मानवी विष्ठा दिसली आहे. या गावातील लोक जे प्रमुख अन्न खातात त्यामुळे त्यांच्या विष्ठेचा रंग काळसर असतो. पण ही वेगळी आहे. त्यावरून टास्क फोर्सनी निष्कर्ष काढले आणि ते बरोबर निघाले ते असे की हे लोक मुख्यतः भात खाणारे असावेत. एक-दोन दिवसांपूर्वीच या भागातून निघून गेले असावेत. आणि त्याद्वारे माग काढला असता एका ठिकाणी चकमक झाली पण घनदाट जंगल, अंधार यांचा फायदा घेऊन वीरप्पन गुंगारा देण्यात  यशस्वी झाला. या पुस्तकांत वीरप्पनच्या क्रौर्याच्या कथा वाचताना कायम एक गोष्ट लक्षात येते ती म्हणजे त्याने कायम पोलीस यंत्रणेच्या एक पाऊल पुढे जात विचार करून सापळा रचलेला असायचा. 


के. विजय कुमार यांनी २००१ मध्ये स्पेशल टास्क फोर्सचं प्रमुखपद स्वीकारलं. त्याचवेळी वीरप्पनची टोळी क्षीण झाली होती. त्याला माणसांची आणि शस्त्रांची गरज होती. टास्क फोर्सने आपल्यातला एक माणूस शस्त्र व्यूव्हर करणारा दलाल आहे अशी बतावणी करून त्याच्यापर्यंत पोचण्याचा प्रयत्न केला. पण शेवटच्या क्षणी वीरप्पनला आलेला बारीकसा संशय आणि 'नजीकचा काळ कठीण आहे' असा त्याच्या ज्योतिषाने दिलेला सल्ला यामुळे वीरप्पन सावध झाला आणि योजना बारगळली.  पण वीरप्पनला त्याच्या अंताकडे घेऊन जाण्यास कारणीभूत ठरला तो त्याचा डोळ्याचा आजार. त्याचाच वापर करून त्याच्या विरोधात सापळा रचण्यात आला. त्याच्या विश्वासार्ह स्रोतांत आपली माणसे पेरत त्याला पोलिसांनी खास तयार केलेली ऍम्ब्युलन्स देण्यात आली. ठरलेल्या ठिकाणी ती ऍम्ब्युलन्स आली आणि तुफान थरारक गोळीबार नाट्यानंतर या क्रूरकर्म्याचा अंत झाला. त्यानंतर देशभरच्या माध्यमात उलटसुलट चर्चा रंगल्या. एकेकाळी जगात मोस्ट वॉन्टेड लोकांच्या यादीत वीरप्पनला तिसरे स्थान देण्यात आले होते. त्यात सद्दाम, ओसामा नंतर वीरप्पनचा क्रमांक होता. वीरप्पनच्या मृत्यूनंतर मदुमलाई आणि बांदीपूरचा मोठा भाग आता शांत झाला आहे. तिथे आता गोळीबाराचे नाही तर प्राण्या-पक्ष्यांचे आवाज जास्त येतात. जवळ जवळ ११ वर्षं चाललेल्या या पाठलागाची कथा मुळातून वाचण्यासारखी आहे. जंगल आणि कारवाया करणे किती अवघड आहे ते कळण्यासाठी, व्यवस्थाच कशा प्रकारे वीरप्पनसारख्या वृत्ती जन्माला घालते पण त्याच व्यवस्थेच्या अधीन राहून त्यांचा अंतही करता येतो हे कळण्यासाठी हे पुस्तक मुळातून वाचले पाहिजे. के. विजय कुमार पुढे छत्तीसगढ मध्ये नक्षलवाद विरोधी कारवायांसाठी तेथील पोलिसांचे सल्लागार होते. त्याहीपेक्षा महत्वाची अगदी अलीकडची कामगिरी म्हणजे जम्मू आणि काश्मीर राज्यातील राष्ट्रपती राजवट- कलम ३७० चा निर्णय, राज्याचे द्विभाजन करण्याचा निर्णय या सर्व महत्वपूर्ण काळात ते तत्कालीन जम्मू आणि काश्मीर राज्याचे राज्यपाल सत्यपाल मलिक यांचे सल्लागार होते. 

थरारक कथानक, वैशिष्ट्यपूर्ण तपशील यामुळे ही जंगलातील पाठलागाची कहाणी अतिशय वाचनीय झाली आहे. मूळ इंग्रजी तसेच मराठी अनुवाद आवर्जून वाचावा असाच आहे. वीरप्पन: चेंजिंग द ब्रिगंड....  

Tuesday, 12 November 2019

Political Games: Maharashtra chapter

Political Games

Maharashtra Chapter

Politics is an art. Ideally it has to be a tool to make people's lives better through governing policies. In practice it's a game. A brutal game where power does not remain a tool, it becomes the goal. A brutal game where as per Frank Underwood 'Generosity is its own form of power.' Tussle for top position, tussle for becoming an influential figure and tussle to remain consistent and relevant is inevitable in this game. One who masters in tactics and timings play a long inning. There are many such figures in India who not just remained relevant in constantly changing political scenarios but also turned out to be pioneers of precedents. India being 'Union of states' has many layers of politics. Indian voters have always been mature enough to vote keeping in mind what institution they are voting for. One such election recently happened where politics turned out to be brutal game. A game where one cannot decide or come to at a conclusion who has been playing with whom? Did voters played with fates of political parties and candidates, Did political stalwarts played not just against party, ideological opponents but against partners also. Did intra party politics prevail? There are many possibilities. One may analyse it according own ideological tilt, choice. One thing is crystal clear that coming to appropriate conclusion is very difficult. 

May 2019. BJP and NDA won Loksabha elections with thumping majority. Based on those numbers psephologists came to the conclusion that opposition parties in BJP ruled states of Maharashtra and Hariyana stand no chance and BJP will win these two states with thumping majority. Were they wrong in concluding? They were not wrong on paper. The thing is politics, political dynamics do not proceed on paper. Let's go to recently concluded Maharashtra assembly elections. There were and there are many factors in favor of BJP. BJP formed a government in 2014, taking a party with them  that played a double role of being in Government and opposition at the same time. Chose, appointed a CM from a caste which is not liked by many other caste factions. In this scenario Devendra Fadnavis led a government and governance to new level, setting new precedents. Fadnavis, only second CM after Vasantrao Naik to complete his term. Faced various hurdles from Koregaon Bhima, unprecedented Farmer's strike, Maratha Mook and Kranti Morcha, Tribal long March to direct-indirect comments on his caste. He kept intra party possible opponents in check, handled ally like Shivsena. Despite of Mahajanadesh yatra, strong organisational structure of BJP final results of assembly elections were not as per expectations. But Assembly election results came out on 24th October with clear mandate to 'Mahayuti.' A brutal game of politics and possibilities started. 

When the results came out Sena became adamant for division of CM post for 2.5 years. Rajyasabha MP and editor of Sena mouthpiece Saamana Sanjay Raut kept on conducting press conferences. Initially it looked like a pressure tactic to get significant portfolios in government. Sena kept on demanding CM post quoting 50:50 agreement of alliance. Here BJP came up with strategy of keeping quite, and wait and watch. When necessary BJP leaders clarified their stand on 50:50 share. In the end when tenure of last assembly came to an end Fadnavis rendered his resignation. Conducted a press conference where he indirectly called Sena's bluff. Governor asked BJP to submit ability to form government and prove majority. despite of being single largest party BJP submitted that they are not in position to form government. The ball went into Sena's court. They batted for forming government with NCP and INC's support. NCP supremo kept on saying that people have given them mandate to sit in opposition until 11th November. Sena went to Rajbhavan to stake claim depending upon letter of support from INC. INC did not give it until last minute. In the end Sena lost a powerful ally and credibility for the long term. During all this political drama which media hyped too much BJP was just playing a game of patience. Considering the speed in gathering the post poll alliances in Manipur, Goa, Karnataka, Haryana and forming government why BJP is so calm and just watching the situation? 

Multiple possibilities could be there. BJP does have a strong organisational structure in Maharashtra. Fadnavis focused on winning local body elections, establishing party structure from Panchayat to Loksabha constituency level. BJP was in position to contest the elections on its own. alliance with Sena created a ground for rebels in BJP? Off course unnecessary intake from INC,NCP in BJP triggered for more rebels. Another question, why Sharad Pawar entered the game with such force? One of the answers lies in decisions by fadnavis government. They initiated inquires in Cooperatives, Education institutes, took decisions that could wither away hold of political parties, traders affiliated to political parties. Many leaders who garner their power from Cooperative and education institutes joined BJP. NCP, INC draw their electoral and party fund base from these organisations. When BJP in general and Fadnavis in particular went on to hunt these organisations it triggered NCP and Pawar. In all this political drama Fadnavis has been behind the limelight. After his recent press conference state party president Chandrakant Patil is presenting their stand. This kind of silence creates sense of more brutal power games. Non interference of Amit Shah creates more confusion. Is someting big yet to come? Is Maharashtra heading towards President's rule and midterm elections? Was this entire game of wait and watch a strategy to come out with new narrative? Only time will tell. People of Maharashtra witnessed high end drama. vertically opposite stands by Sena, NCP causing loss of their credibility. Every other party seems to be looking for immediate stake in power and BJP looking fro long term game? But the question remains in this brutal game of politics, Who is playing agaisnt whom? Till then, Let's wait and Watch....

Thursday, 10 October 2019

जोकर

जोकर

अस्वस्थ करणारा सिनेमा 



माझ्याशिवाय तुझ्या अस्तित्वाला काही अर्थ नाही. मी आहे म्हणून तुझे महत्व आहे... ख्रिस्तोफर नोलन दिग्दर्शित 'द डार्क नाईट राईसेज' चित्रपटातील जोकर हे खलनायकी पात्र नायक, सुपरहिरो बॅटमॅन ला म्हणतो. हे खरेच आहे. चित्रपट असो कि सामान्य जीवन खलनायकाच्या खलत्वावर नायकाचे नायकत्व अवलंबून असते. चित्रपट, कथा, कादंबऱ्यांत आपल्या समोर उभा केला जातो तो नायक. त्याची बाजू. त्याची नायक होण्याकडची वाटचाल. पण त्यातील खलनायकाची देखील एक बाजू असते. त्याची देखील काही कहाणी असते. ती विचारात घेणे आवश्यक वाटू लागते. त्या खलनायकाच्या नकारात्मक बाजूचे उदात्तीकरण योग्य नाहीच. पण बाजू समजून घेणे आवश्यक आहे. जगभरच्या चित्रपटांमध्ये अनेक वेळा अँटी हिरो ह्या संकल्पनेवर आधारित चित्रपट तयार झाले आहेत. त्यात अमेरिकेतील माफिया जगतावरील सर्वोत्कृष्ट चित्रपट गॉडफादरचा उल्लेख अपरिहार्य आहे. भारतीय चित्रपट परिप्रेक्ष्यात देखील अनेक अँटी हिरो संकल्पनेवर अनेक चित्रपट तयार झाले आहेत. रोमान्स चा बादशहा म्हणवला जाणारा शाहरुख खान पुढे आला तो अँटी हिरो टाईपच्या भूमिकांमधूनच. ही झाली एक बाजू. दुसरी बाजू अशी की भारतीय चित्रपटजगतात गाजलेल्या मिस्टर इंडिया सारख्या चित्रपटात खलनायक मोगॅम्बो खूप मोठी कामगिरी बजावतो. नुकताच येऊन गेलेल्या पद्मावत चित्रपटात खलनायकी छटा असणारा खिलजी अधिक भाव खाऊन गेला. तसाच नोलन दिग्दर्शित डार्क नाईट राईसेज मधला जोकर आणि ती भूमिका साकारणारा हिथ लेजर भाव खाऊन गेला. 

डीसी कॉमिक्स, हा अमेरिकेतील एक प्रमुख सुपरहिरो पात्र निर्माण करणारे प्रकाशन आहे. एका बाजूला मार्व्हल कॉमिक्स आहे. जिथे लोकप्रिय सुपरहिरो आणि लोकप्रिय, करमणूक प्रधान कॉमिक्स आणि चित्रपट केले जातात. तर दुसऱ्या बाजूला डीसी कॉमिक्स, जिथे सुपरहिरो आणि एकंदर कथानके एका गडद छायेत असतात. मार्व्हल ने अव्हेंजर्स चित्रपटांची मालिकाच आणली आहे. त्या चित्रपटांनी जगभर भरपूर व्यवसाय केला. पण मार्टिन स्कॉर्सेसी सारख्या हॉलिवूड मधील महनीय चित्रपट दिग्दर्शकाने मात्र मार्व्हलचे चित्रपट हे 'चित्रपट' या व्य्ख्येत बसत नाही. तो एक नुसताच तमाशा असतो अशी टीका केली आहे. दुसऱ्या बाजूला डीसी कॉमिक्स वर आधारित नोलन दिग्दर्शित डार्क नाईट त्रयी, मॅन ऑफ स्टील आणि ताजा आलेला जोकर कलात्मकदृष्ट्या उच्च दर्जाचे चित्रपट आहेत. वास्तविक लहानांसाठी असणाऱ्या कॉमिक्स वर आधारित इतके चांगले आणि मुख्य म्हणजे सर्व स्तरातील प्रेक्षक पाहू शकतील असे चित्रपट तयार केले गेले आहेत. या मालिकेत नुकताच आलेला जोकर हा चित्रपट मात्र एक वेगळा, अस्वस्थ करणारा अनुभव आहे. बॅटमॅन मालिकेत जोकर हे एक विकृत खलनायक पात्र आहे. यापूर्वी अनेक अभिनेत्यांनी ही भूमिका साकारली आहे. या भूमिकेचे अनेक कंगोरे आहेत. ही भूमिका साकारताना अभिनयाचा कस लागतो. या भूमिकेचा अभ्यास करताना, त्या भूमिकेत अधिकाधिक शिरत गेल्यामुळे अनेक अभिनेत्यांना मानसिक आजार जडले. डार्क नाईट सिरीज गाजवणारा हिथ ड्रग्सच्या आहारी गेला. त्यापायीच त्याचा अकाली मृत्यू झाला. त्या भूमिकेसाठी मिळालेले ऑस्कर पारितोषिक स्वीकारण्यास तो जिवंत नव्हता. या पार्श्वभूमीवर वॉकीन फिनिक्स या अभिनेत्याने जोकर या चित्रपटातली आर्थर फ्लेक ही भूमिका साकारली आहे. 



जोकर... आर्थर फ्लेक. आपल्या मानसिक दृष्ट्या आजारी आईसोबत राहतो. त्याला स्वतःलादेखील एक मानसिक आजार आहे. एकदा हसायला सुरुवात केली की तो हसतच राहतो. त्यासाठी त्यावर उपचार सुरु आहेत. तो रस्त्यावर, लहान मुलांच्या दवाखान्यात अशा ठिकाणी जोकरच्या वेशात खेळ करतो. एकदा रस्त्यावर १५-१६ वर्षाच्या मुलांचे टोळके त्याच्या हातातला फलक घेऊन पळून जातात. हा त्यांच्या मागे धावतो. ते टोळकं आर्थरला बेदम मारतात. आर्थर उध्वस्त मनाने घरी येतो. बंदूक घेऊन लहान मुलांच्या दवाखान्यात गेल्यामुळे त्याची नोकरी जाते. त्या अवस्थेत तो मेट्रो मध्ये रात्रीच्या वेळी प्रवास करत असतो. दारूच्या नशेत काही जण एका मुलीची छेड काढत असतात. त्या वेळी काही झटापट होते. ते लोक आर्थर ला मारहाण करतात. यावेळी आर्थर बंदुकीने गोळ्या झाडून त्यांची हत्या करतो. ही हत्या करत असताना त्याच्या चेहऱ्यावर जोकरचे रंग असतात. त्याचवेळी गॉथम (कथेतील काल्पनिक शहर) शहरात महापौर निवडणुकीचे वारे आहेत. थॉमस वेन हे उद्योगपती त्या पदासाठी उत्सुक आहेत. त्याचवेळी शहरात सफाई कर्मचारी आणि तत्सम काम करणारे लोक संपावर आहेत. शहरात बेकारी, गरिबी विरोधात असंतोष आहे. त्याचवेळी मरी फ्रँकलिन हा नर्मविनोदी कार्यक्रम टेलिव्हिजनवर सुरु आहे. आर्थरची स्टॅन्ड अप कॉमेडियन होण्याची इच्छा एका वेगळ्या मार्गाने पूर्ण होण्याच्या बेतात असते पण मधल्या काळात अशा काही घटना घडतात आणि आर्थरला आपल्या अस्तित्वाविषयी काही धक्कादायक गोष्टी समजतात. त्यातून त्याच्यातला माणूस अधिकाधिक विकृत होत जातो. गॉथम शहरातल्या वाढत्या असंतोषाला एक चेहरा मिळतो. जोकर. सर्व शहरात जोकरचे मुखवटे घालून दंगली सुरु होतात. त्या दंगलींच्या पार्श्वभूमीवर एका विकृत, भयकंर जोकर या खलनायकाचा जन्म होतो.

चित्रपटाचे कथानक, मांडणी खूप गडद आहे. फिनिक्सचा अस्वस्थ करणारा आर्थर फ्लेक आपल्या अभिनयाने अवाक  करतो. परिस्थितीने पिचलेला सुरुवातीच्या भागातला आर्थर पुढे जात अधिक निष्ठुर, क्रूर, विकृत होत जातो हा बदल फिनिक्स आपल्या अप्रतिम अभिनयाने दाखवतो. चित्रपटातली हिंसा अंगावर येणारी आहे. अनेक प्रसंग मानसिकदृष्ट्या कमकुवत व्यक्तींना अधिक अस्वस्थ करू शकतात. संपूर्ण चित्रपटावर फिनिक्सच्या आर्थर फ्लेक म्हणजेच जोकरची छाया आहे. या बरोबरच चित्रपटाचे पार्श्वसंगीत अस्वस्थतेत भर घालते. परिस्थितीमुळे निर्माण झालेला हा खलनायक आणि त्याच्या कृत्यामुळे शहरभर भडकलेली आग आटोक्यात आणताना प्रशासन हतबुद्ध होऊन जाते. सामान्य लोकांकडे होणारे दुर्लक्ष, त्यांच्यातली अस्वस्थता अशा पद्धतीने बाहेर पडली की उत्पात काय उत्पात माजतो हे दिसून येते. उद्योगपती आर्थिक ताकदीच्या बळावर सत्ता हस्तगत करण्याचा प्रयत्न करतात हे काल्पनिक जगतातले संदर्भ वास्तवातही अनेक ठिकाणी दिसतात. या चित्रपटातील प्रसंग, कथानक हिंसक आंदोलनांना चालना देईल की काय अशी भीती व्यक्त केली जात होती. त्यामुळे चित्रपटाच्या प्रदर्शनावर बंदी घालण्यात यावी अशी मागणी अनेक युरोपीय देशात केली गेली. कलात्मकदृष्ट्या उत्कृष्ट असणारा हा सिनेमा एकदा पाहायलाच हवा. खलनायकाची उदात्तीकरण करण्यासाठी नाही तर कुठल्या परिस्तितीत खलनायक तयार होऊ शकतात हे समजून घेण्यासाठी. 

Wednesday, 25 September 2019

अमिताभ..

अमिताभ..



अभिनय असावा तर त्याच्यासारखा, सभा - संमेलनात वावर असावा तर त्याच्यासारखा, भाषेवर प्रभुत्व असावं तर त्यांच्यासारखं, व्यावसायिकता असावी तर त्यांच्यासारखी, वय सहसरचंद्र दर्शनाकडे जात असताना तरुणांना लाजावणारी ऊर्जा असावी तर त्यांच्यासारखी, वागण्या - बोलण्यात सुसंस्कृतपणा असावा तर त्याच्यासारखा. आणखी किती आणि काय गुण सांगावेत त्यांच्यातले जे अंगीकारले तर माणूस आपापल्या क्षेत्रात यशस्वी होईल, मानद होईल. भारतीय चित्रपटसृष्टीत ४० वर्षांपेक्षा जास्त काळ विविध धाटणीचे चित्रपट, जाहिरात, दूरचित्रवाणी कार्यक्रम अशा क्षेत्रांत उत्तुंग काम केलेल्या, महनीय अशा महानायकला यंदाचा दादासाहेब फाळके पुरस्कार जाहीर झाला आहे. गोवा मुक्तिंग्राम ही पार्श्वभूमी असणाऱ्या सात हिंदुस्तानी या चित्रपटातील अन्वर पासून ते अलीकडेच गाजलेल्या पिंक पर्यंत आपल्या अभिनयाने, भरदार आवाजाने महानायक झालेल्या अमिताभ बच्चन यांच्याविषयी अनेक माध्यमात अनेक वेळा बोललं गेलं आहे. त्यांच्या कारकीर्दीचा उहापोह अनेक वेळा करण्यात आलेला आहे. आता पुन्हा करण्यात काय हशील असा प्रश्न पडू शकतो. पण कितीही वेळा चर्चा केली तरी काहीतरी उरतंच. पुनरुक्ती होते, पुन्हा सगळं ढवळलं जातं पण तरी बोलण्यासारखं काहीतरी उरतंच.

विसावं शतक संपत असताना जन्माला आलेल्या आमच्या पिढीसमोर चित्रपटगृहात अमिताभ आला तो कभी खुशी, कभी गम, बागबान वगैरे चित्रपटांतून. वास्तविक ते चित्रपट आले तेव्हा शाळकरी वय होतं. पांढऱ्या दाढीतल्या, भरदार आवाजाच्या या माणसाविषयी लोक इतकं भरभरून काय आणि का बोलत आहेत असा प्रश्न पडायचा. कारण बाप, काका वगैरे भूमिका तशा दुय्यम मानल्या गेलेल्या असतात. (निदान तेव्हा तरी. ) पण जसजसे मोठे होत गेलो तसा हा माणूस खूप मोठा पल्ला गाठून इथवर आला आहे आणि या वयातही चित्रपटाच्या कथानकात त्याचं महत्त्व टिकवून आहे हे लक्षात यायला लागलं. ते लक्षात येण्यासाठी निःसंशय हातभार लावला तो टेलिव्हिजनने. कारण त्याच काळात एका बाजूला हा माणूस जगाविषयी आमचं कुतूहल जागं करणारा कार्यक्रम, कौन बनेगा करोडपती सादर करत होता तर दुसऱ्या बाजूला केवळ चित्रपट दाखवणाऱ्या वाहिन्यांवर त्याचे जुने चित्रपट दाखवले जात होते. सामान्यांच्या मनातल्या असंतोषाला वाचा फोडणारा त्याचा अँग्री यंग मॅन दिसत होता, ' आय कॅन टॉक इंग्लिश, आय कॅन वॉक इंग्लिश...' म्हणत खळखळून हसवणारा नायक दिसत होता, ' पिछले छह महिनोसे बकबक सून रहा हुं...' अशी आर्त हाक घालून रडवणारा संवेदनशील नायक दिसत होता. त्यामुळे केवळ हिरोचा किंवा हिरोईनचा बाप, काका, शिक्षक वगैरे भुमिकांपुरता मर्यादित हा अभिनेता नाही हे लक्षात येत गेलं. आमच्या पिढीने त्याचा अँग्री यंग मॅन टेलिव्हिजन वर पाहिला. टेलिव्हिजनच्या पडद्यावरची त्याची माझ्या मनात घर करून गेली तर त्याकाळात पडद्यावर तयार झालेली प्रतिमा केवढी मोठी असेल कल्पनाच केलेली बरी.


अमिताभने तद्दन व्यावसायिक ते समांतर अशा सर्व प्रकारच्या चित्रपटांत अभिनय केला. एरवी अतिशय सुमार ठरले असते असे चित्रपट त्याने आपल्या अभिनय सामर्थ्यावर तारून नेले. त्याच्या चित्रपटांची यादी भली मोठी आहे. त्यात प्रत्येकाला त्याच्या आवडी नुसार भावणार काही ना काही आहे. माझी आवड सुरू होते ती आनंद पासून. त्याचा डॉ. भास्कर बॅनर्जी  आपल्या पुस्तकाचं प्रकाशन आणि कथेने सुरुवात करतो. तेव्हा अमिताभ डोळ्यात भरायला लागतो. पण काही वेळाने राजेश खन्ना येऊन आपल्या प्रसन्न वावराने सगळा चित्रपट भारून टाकतो. पण शेवटच्या प्रसंगात मात्र पुन्हा एकदा अमिताभ पडदा व्यापतो. त्या प्रसंगात अमिताभने जणू आपल्यातला अभिनेता चित्रपटसृष्टीला दखल घ्यायला लावला. ही आवड पुढे वाढत गेली ती ' कल एक और कुली उन्हे हफ्ता देने से इन्कार करने वाला है..., तुम लोग मुझे उधर ढूंढ रहे हो, और में तुम्हारा यहां इंतजार कर रहा हूं.. , में आज भी फेके हुए पैसे नहीं उठता...' हे संवाद एका बेदरकार आत्मविश्वासाने, थंड नजरेने म्हणणाऱ्या दीवार मधल्या विजयपाशी. ती आवड तशीच पुढे जाते अमर अकबर अँथनी मधल्या अँथनीपाशी. अमर (विनोद खन्ना) कडून बेदम मार खाऊन आल्यानंतर दारूच्या नशेत आरशातल्या आपल्या प्रतिमेला मलमपट्टी करणारा अँथनी, हा प्रसंग हा अभ्यास करावा असा अभिनयाविष्कार आहे. तत्कालीन चित्रपटांतील काहीशा एकसारख्या कथानकांच्या पार्श्वभूमीवर चासनाला
खाण दुर्घटनेवर आधारित काला पत्थर मधला विजय अधिक आवडू लागतो. पुढे अमिताभच्या सुमार चित्रपटांच्या काळातील पत्नीवरील बलात्काराचा सूड घेणारा डेव्हिड आणि त्याचाच मुलगा विजय अशा दुहेरी भूमिका असणारा चित्रपट आखरी रास्ता आवड अधिक वाढवतो.

ही आवड अधिकाधिक वाढत असताना खुदा गवाह, सूर्यवंशम वगैरे चित्रपट समोर येतात. कुठेतरी प्रतिमेला धक्का बसतो. पण मग पुन्हा समोर येते ती दमदार सेकंड इनिंग. ' लगान, जोधा अकबर ' ची कथा त्याच्या आवाजात उलगडते. खाकी मधला कर्तव्यदक्ष पोलीस अधिकारी समोर येतो. सरकार मधला सुभाष नागरे आणि ' नो... अपने आप में एक पुरा वाक्य होता हैं...' म्हणणाऱ्या पिंक मधल्या अॅडव्होकेट सेहगल पर्यंत येत त्याची प्रतिमा अधिक मोठी होत जाते. नवरत्न तेल ते खेळकर अंदाजातलं ' कुछ दिन तो गुजारो गुजरात में..' अशा अनेक जाहिराती. आपल्या असण्याने, आपल्या बोलण्याने समोरच्याला धीर देणारा, बोलतं करणारा अमिताभ मला प्रचंड आवडतो.

कौन बानेगा करोडपती चे शेकडो एपिसोड त्याची साक्ष आहेत. तरीही एक प्रसंग सांगावासा वाटतो. राजीव मसंद हे चित्रपटविषयक इंग्रजी पत्रकारितेतील मोठं नाव आहे. त्यांचा ' राऊंड टेबल ' हा लोकप्रिय कार्यक्रम आहे. वर्षभरात उत्तम काम केलेल्या कलाकारांची एकत्र मुलाखत अशा स्वरूपाचा तो कार्यक्रम. वर्ष २०१७. उडता पंजाब, पिंक वगैरे आशयसंपन्न चित्रपट येऊन गेले होते. त्या वर्षीच्या ' अॅक्टर्स राऊंड टेबल ' मध्ये रणबीर कपूर, शाहीद कपूर आणि आणखी एक दोन प्रसिद्ध कलाकार आणि नुकताच प्रकाशझोतात आलेला दलजीत दोसांज आणि अमिताभ होता. दलजीत पंजाबी चित्रपटसृष्टीत आपल्या अभिनय आणि गायानामुळे सुपरस्टार आहे. पण  हिंदी चित्रपट सृष्टीत काहीसा नवखा असलेला दलजीत दबून गेलेला होता. राजीव मसंद प्रत्येकाला त्यांचे चित्रपट, भूमिकेची तयारी वगैरे प्रश्न विचारत होते. इतर कलाकार फर्ड्या इंग्रजीमध्ये उत्तरं देत होते. दलजीत मात्र दबकत, माझ्याकडे येणारं काम मी प्रामाणिकपणे करण्याचा प्रयत्न करतो, असं उत्तर देत होता. त्यावेळी पुढला प्रश्नाचा ओघ रोखत अमिताभने ' आप जो काम कर रहे हैं, वह उत्कृष्ट कर रहे हैं! ऐसे ही दिल लगाकर काम करते रहे..' असं म्हणत कौतुक, धीर, आत्मविश्वास दिला. भरून आलेल्या डोळ्यांनी, नम्रपणे हात जोडत दलजीत ने केलेल्या या कौतुकाचा स्वीकार हा अमिताभच्या सुसंसकृतपणा ्चा उत्कृष्ट नमुना होता.



आपला अभिनय, आपला आवाज हा एक ब्रँड आहे आणि त्याचा व्यावसायिक तसेच समाजोपयोगी वापर अमिताभने यथायोग्य केला आहे. गुजरात पर्यटन असो की ' दो बूँद जिंदगिके..' अशी पोलिओ लसीकरण जाहिरात असो की सध्याची स्वच्छ भारत अभियानाची जाहिरात असो. आपला ब्रँड त्याला अभ्यासाची, सुसंस्कृत वावराची नैसर्गिक जोड मिळाल्यामुळे अमिताभ अधिकच आवडायला लागतो. वेळेच्या बाबतीत काटेकोर, अत्यंत व्यावसायिक अशा हिंदी चित्रपटसृष्टीतील अत्यंत दुर्मिळ, महान अभिनेत्याला दादासाहेब फाळके पुरस्कारासाठी निवडण्यात आलं आहे. पुरस्कार मिळत जातात पण लाखो लोकांच्या मनातील प्रतिमा हा खूप मोठा पुरस्कार आहे. भारतीय चित्रपट सृष्टीच्या महानायकाला सलाम!!

Wednesday, 18 September 2019

सेक्शन 375 : मर्जी या जबरदस्ती

सेक्शन 375 : मर्जी या जबरदस्ती 

‘जस्टिस इज अ‍ॅबस्ट्रॅक्ट बट द लॉ इज फॅक्ट’ असा विचार करण्यास भाग पाडणार्‍या संवादाने चित्रपटाची सुरुवात होते. हा संवाद पुढे येतो तो मुंबईतील नामांकित वकील तरुण सलुजा (अक्षय खन्ना) एका विधी महाविद्यालयात व्याख्यान देत असताना चित्रपटाच्या साधारण सुरुवातीलाच असा प्रश्नार्थक संवाद देऊन, चित्रपट मूळ कथानकाकडे वळतो. या चित्रपटाची कथा भारतीय दंडविधानाच्या कलम 375 आणि 376 च्या भोवती गुंफलेली आहे. पार्श्वभूमी आहे ती नुकत्याच झालेल्या ‘मि टू’ चळवळीची.

हिंदी चित्रपटसृष्टीतील नामांकित दिग्दर्शक रोहन खुराणा (राहुल भट) आपल्या घरी आलेल्या कॉस्चूम विभागात काम करणार्‍या मुलीवर बलात्कार करतो. मुलगी पोलीसात तक्रार दाखल करते. दिग्दर्शकाला अटक होते. हिंदी चित्रपटसृष्टी असल्यामुळे प्रकरण माध्यमांमध्ये खूप चर्चेत येते. मीडिया, सोशल मीडियाच्या न्यायालयात दिग्दर्शकाला दोषी करार दिला जातो. सोशल मीडियावर हँग द रेपिस्ट वगैरे हॅशटॅग फिरतो. स्थानिक सत्र न्यायालयात दाखल झालेली तक्रार, वैद्यकीय चाचणी आणि प्राथमिक तपासणीनंतर मिळालेले पुरावे यांच्या आधारावर 10 वर्षे सक्तमजुरीची शिक्षा सुनावली जाते. पण दिग्दर्शक त्या शिक्षेला उच्च नयायालयात आव्हान देतो. उच्च न्यायालयात त्याच्या वतीने लढायला उभा राहतो. तरुण सलुजा उच्च न्यायालयात खटला उभा राहिल्यानंतर तपासातील ढिसाळपणा, महिलांच्या बाजूने असणारा कायदा लक्षात घेता पोलिसांतर्फेच बदनामी टाळण्यासाठी लाचेची मागणी आणि   इतर घटकांच्या आधारावर एक वेगळेच चित्र उभे राहाते. अशावेळी निकाल काय द्यावा असा प्रश्न उच्च न्यायालयाच्या खंडपीठाला पडतो. सत्र न्यायालयात उभे राहिलेले चित्र आता पूर्णपणे बदललेले आहे. अशा पार्श्वभूमीवर देखील खटल्याचा निकाल महिलेच्या बाजूने लागतो.

चित्रपटाची कथा आणि पटकथा अतिशय चांगल्या पद्धतीने बांधण्यात आली आहे. वक्तव्यातून प्रथमदर्शी पुराव्यांमधून उभे राहणारे चित्र आणि प्रत्यक्षातल्या चित्रातला फरक पटकथेच्या मांडणीतून चांगल्या पद्धतीने मांडला आहे. ह्या कोर्टरूम ड्रामामध्ये वकील म्हणून अक्षय खन्ना आणि रिचा चड्ढा यांनी रंगत आणली आहे.  भारतीय कोर्टरूम इमारतीमधील आरडाओरडा मख्ख चेहर्‍याने बघणारे न्यायाधीश वगैरे प्रकार इथे नाहीत. उच्च न्यायालयातील न्यायाधीशांच्या भूमिकेत किशोर कदम आणि कृत्तिका देसाई यांनी जान भरली आहे. चित्रपटात हिंदी मराठी आणि इंग्रजी अशा तीनही भाषांचा वापर आहे. न्यायालयातल्या प्रसंगात कायद्यातील तरतुदी आणि त्यातील शब्दांवर कसा खेळ केला जातो. याचे उत्तम चित्रण आहे. ‘मी टू’च्या पार्श्वभूमीवर हा चित्रपट महत्त्वपूर्ण आहेच पण यानिमित्ताने पुन्हा एकदा विस्तृृत पातळीवर चर्चा होणे आवश्यक आहे.


चित्रपटसृष्टीसकट सर्व क्षेत्रांत बढतीसाठी काम मिळण्यासाठी महिला सहकार्‍याकडे किंवा पुरुष सहकार्‍याकडेही लैंगिक सुखाची मागणी करणे हा चिंतनाचा काळजीचा विषय आहे. हे वर्षानुवर्षापासून सुरू असून अमेरिकेत हावॅ विनस्टीन विरोधात सुरू झालेल्या ‘मी टू चळवळीनंतर भारतात देखील महिला पुढे येऊ लागल्या. महिला आपल्यावरील अत्याचाराच्या विरोधात बोलू लागल्या. कायदेशीर कारवाई करू लागल्या. त्यावर त्यांनी त्याचवेळी  तक्रार का केली नाही. ते महिला उघडपणे बोलू शकत आहेत. हे धाडसाचे कौतुकाचे आहे. सर्व प्रकारच्या प्रतिक्रिया उमटल्या. महिलांनी अनेक मोठमोठ्या व्यक्तींविरोधात तक्रारी दाखल केल्या. त्यात माजी केंद्रीय राज्यमंत्रांचा देखील समावेश आहे. याच प्रश्नांच्या संदर्भात आरोप असणार्‍या पुरुषांकडून तसेच काही महिलांकडून असा युक्तिवाद केला गेला की जोपर्यंत या महिलांना फायदे मिळत होते तोवर त्यांनी काहीही तक्रार केली नाही. आता कुठलाही फायदा मिळत नाही. ‘मी टू’ चळवळीची हवा आहे तर केवळ सुडासाठी त्यांनी तक्रार दाखल केल्या. तसेच खोट्या तक्रारी दाखल करून पैसे उकळल्याची  प्रकरणेही उजेडात आली. अशा दोन परस्परविरोधी भूमिका आल्यामुळेच काद्यातील तरतुदी  आणि वापरण्यात आलेले शब्द महत्त्वाचे ठरतात. दोन व्यक्तींमधील शारीरिक संबंध केवळ संमती (consent) आहे म्हणून योग्य ठरत नाहीत. तर इच्छा (will) देखील असावी लागते. महिलेची इच्छा (will) आणि संमती (Consent) असेल तरच तो शारीरिक संबंध बलात्कार मानता येणार नाही व कलम 375 मध्ये इच्छा हा शब्द संमतीच्या आधी येतो.
हा प्रश्न अतिशय गुंतागुंतीचा आहे. शब्दच्छल, चर्चा करावी तेवढी कमी आहे. मोठ्या प्रमाणात बाहेर आलेल्या सुडापोटी पैसे उकळण्यासाठी  करण्यात आलेल्या खोट्या तक्रारींमुळे खर्‍याखुर्‍या भीषण बलात्काराच्या प्रकरणांत देखील पोलीस यंत्रणा, माध्यमे आणि जनतादेखील संशयाने बघायला लागेल. कायदा महिलांच्या बाजूने आहे. असायलाच हवा आहे. पण त्या कायद्याच्या सुडापोटी होणारा गैरवापर टाळण्यासाठी कडक तरतुदी तितक्याच आवश्यक आहेत. अधिक प्रगल्भ, सुरक्षित समाज निर्माण करण्यासाठी प्रयत्न आवश्यक आहेत. त्यासाठी सर्व उपलब्ध साधनांनिशी जनजागृती, चळवळ आवश्यक आहे. त्यादृष्टीने एक पाऊल म्हणून अशा चित्रपटांच्या निमित्ताने चर्चा व्हावी ती कायद्यांची सेक्शन 375  मर्जी या जबरदस्ती.

Artha and the Civilisation: What Really Drives the Indian Economy

  Any system rests on two principal components. One is the driving force behind the system's construction, and the other is the guiding ...