Monday, 30 December 2019

Gentlemen Spymaster

Gentlemen Spymaster
Rameshwar Nath Kao
- Nitin Gokhale


              They operate in disguise. Their successes do not award them special recognition. Their successes do not find a word in newspapers-media but their failures do. Most of the times their success stories find front page reporting in enemy countries. They are eyes and ears for the security of the country. Yes, they are the spies, operatives in intelligence agencies.

India does have her own external intelligence agency. It has been operating worldwide for the security, stability and protecting national interests of India. 

Indian administrative and security set up has legacy of colonial rule. The steel frame that British set up still continues with little modifications. Armed forces take pride in quoting their regimental establishment in British times. 

Indian Police that later on tuned into Indian Police Service has its roots in British establishments so does the intelligence apparatus. Intelligence Bureau and CID were established by the British to fulfill their interests. 

India took over the power and establishments and gave it a national character. There have been very few establishments which have been set up post independence. Whatever may be the reasons behind establishment of such organisations they have been instrumental in security of India. 

One of such organisations is Research and Analysis Wing i.e. R&AW or popularly known as RAW. 

Many institutions have been established but R&AW was very fortunate to have right men at right time to establish and lead the organisation for a long time. Rameshwar Nath Kao was such right man at right place at right time. 

Officers groomed under him during initial years of R&AW proudly introduce themselves as 'Kaoboys.' Story of India's finest Spymaster needed to be told, to inspire the Nation. This magnificent biographical book R. N. Kao Gentlemen Spymaster by Nitin Gokhale does the work. 

 The story starts with Ramji Kao's childhood. His ancestors were migrated to Allahabad in 19th century in search of employment. 

They belong to Kashmiri Pandit community and always emphasized on education. Ramji's father was selected as Deputy Collector in British province of United Provinces. 

His father died early but then his uncle and mother raised him. 

The author of this book very well elaborates with ample quotes of Ramji himself about his childhood. How he was very chubby kid during his teens but then on Ramji completed his education from reputed universities. 

He participated in various student activities during college days. After completing his education he appeared for the Civil Service Exam of Royal Public Service Commission. Secured good score and was selected for Indian Police (No Indian Police Service) in 1939. 

The book has original scanned copy of his appointment to Indian Police issued from White Hall, London. 

There is One interesting incident about how Indian cadets, probationers were under surveillance during training. 

Ramji kao was commissioned into Police force of United Provinces but he served for 7 years there and he was picked up for the Intelligence Bureau in 1947. 

Thereon he went on to carry out number of operations, carried out significant responsibilities such as in charge of security of the Prime Minister. 

             
         
He had a long and illustrious years in IB. Where the longest serving and extremely efficient Director of IB Bhola Nath Mullick picked him up for various tasks, operations right from the investigations of Kashmir Princess to sending Kao for training and establishing external intelligence agency of Ghana. 

The illustrious chapter on investigations of 'Kashmir Princess' needs to be read carefully. One can get valuable insights as to how one has to be composed, calm, alert while carrying out operations at the same time making personal rapport with eminent personalities. 

The debacle of 1962 war, lack of enough external intelligence apparatus and information of events that led to 1965 war and certain other things highlighted the necessity of separate external intelligence agency. 

Prime Minister Indira Gandhi, her Principal Secretary P. N. Haksar entrusted Kao to establish the new external intelligence agency. 

Kao immediately took this new task and started building the R&AW. As the book mentions Kao had an extraordinary ability to pick right man for the right job. 

He used to work tirelessly. His list of Foreign stations of R&AW after assessment of the World order is fascinating. One has to read it and find Interesting things hide 'Between the Lines' of it. 

Within three years of establishment R&AW gave its first decisive, landmark result in the form of 1971 war of liberation. One must read all things carefully to have that sense of fascination but I must quote one incident here. 

The war of 1971 started on 3rd of December due to preemptive bombings on Western front Air Bases of Indian Air Force by Pakistan Air Force. Those bombings failed but it gave trigger to Indian forces to initiate its actions. 

Those bombings failed because R&AW operatives in Pakistan army had pin point information including the date of such air attacks. 

There was a kind of misunderstanding that could have caused havoc in Indian Air Force. But Once again timely coordination mind blowing leadership at political, intelligence, forces level led India to her finest hour. 

Another such incident and success story is the merger of Sikkim. A very well planned and executed operation. 

Where exemplary leadership of Kao and operational creativity of Sankaran Nair was instrumental in merger of Sikkim in Union of India. 

There are many such success stories of R&AW during the tenure and after R. N. Kao's retirement. 

After official retirement from the service Kao went on to serve as adviser to 3 Prime Ministers of India. He had a long and prosperous life. He died of old age in 2002. 

The book has elaborate account on various operations carried out by Kao and R&AW. But one always feel that there has to be more in this. There are many things that should have been told. 

May be that's because R. N. Kao himself had directed that certain files are to be opened after 25 years of my death. That goes to 2025. Till then we have to wait and author has stated that this book may get updated once those files are opened for public. 

To gather information about R. N. Kao and operations carried out by him, what he might have thought was a very difficult task. Because R. N. Kao was extremely professional but a very private person. 

Story of the Gentlemen Spymaster has come out now. It is a must read book to have various inside accounts of that era which shaped India's future. Professional who was not loyal to anyone but to his 'subordinates', Spy who had access to various great personalities across the world he was the GENTLEMEN SPYMASTER.

Tuesday, 10 December 2019

Panipat: The Great Betrayal

पानिपत


 इ. स. १५२६, १५५६ आणि १७६१ हि वर्ष मध्ययुगीन भारताचा इतिहास मुळातूनच बदलण्यास कारणीभूत ठरली. इतिहासाचे सर्व संदर्भ, इतिहासाची गणितंच बदलली या वर्षी. समरकंदचा निर्वासित सुलतान बाबर इब्राहीम लोदीचा पराभव करून मोंगल राजवंशाची स्थापना १५२६ या वर्षी करतो. मोंगल वंशाचा निर्वासित वंशज अकबर, बैराम खानच्या मदतीनं हेमूचा पराभव करून मोंगल राज्याची पुनर्स्थापना १५५६ या वर्षी करतो. हिंदुस्थानच्या रक्षणार्थ लाखभर मराठी लष्कर परकीय घुसखोर अहमदशहा अब्दालीविरुद्ध १७६१ साली जीवघेणा लढा देतात. या तिन्ही इतिहास बदलणाऱ्या लढाया झाल्या त्या पानिपतच्या परिसरात. पानिपतच्या त्या भूमीचं महत्व काही ओउरच आहे. दोन राजघराण्यांची स्थापना आणि ते राज्य वाचवण्यासाठी घनघोर लढाया झाल्या त्या याच भूमीवर. Alexander पासून अब्दालीपर्यंत हिंदुस्थानवर आक्रमणं व्हायची ती खैबरखिंड, पानिपत याच मार्गानं. अफगाणीस्तनातून, पंजाब मार्गे दिल्लीकडे सरकणारा हा मार्ग अनादिकालापासून  रुधिरासाठी चटावलेला आहे. महाभारतातल महायुद्ध घडलेली ती कुरुक्षेत्राची भूमी तिथून जवळच आहे. पानिपतच तिसरा युद्ध अफगाण घुसखोर अहमदशाह अब्दाली आणि मराठ्यांच्या दरम्यान बुधवार १४ जानेवारी, १७६१ या दिवशी घडलं. आजवरच्या इतिहासात सकाळी नऊ वाजल्यापासून संध्याकाळी साडेपाचपर्यंतच्या एका दिवसाच्या कालावधीत असं भयंकर, जीवघेणं युद्ध घडल्याचं आणि त्यामध्ये दोन्ही बाजुंची दीड लाख माणसं आणि ऐंशी हजार जनावरं मेल्याचं दुसरं उदाहरण नाही. हिंदुस्थानच्या रक्षणार्थ १७५२ सालच्या 'अहमदिया करारा'नुसार मराठे एका ध्येयाने प्रेरित होऊनच पानिपतावर गेले होते. दुर्दैवानं पानिपत म्हणजे पराभव. पानिपत म्हणजे वाताहत, सपशेल नाश असाच सर्वत्र प्रचार झाला. वास्तविक पंढरीच्या वेशिमध्ये आषाढी-कार्तिकीला मराठी मातीतल्या साऱ्या वैष्णवांचा मेळावा एक व्हावा, तसा पानिपतावर परकीय शत्रूच्या बिमोडासाठी अवघा एक झालेला मराठी मुलुख उभा होता.


   पानिपतच्या परजयाची अनेक करणं सांगता येतील. या एका विषयाच्या अभ्यासासाठी तज्ञांनी हयाती घालवल्या. पानिपतच्या परजायची प्रमुख कारणं म्हणजे या लढ्याविषयी हिंदुस्थानातल्याच राज्यकर्त्यांमध्ये असलेली उदासीनता. भरतपुरचा सुरजमल जाट आणि पतियालाचा आलासिंग जाट हे तेवढे अप्रत्यक्षपणे का होईना पण मराठ्यांच्या बाजूने उभे होते. स्वतःला सुरमा समजणारे राजपूत राणे कोठे होते? त्या मराठ्यांची नांगी परस्पर  ठेचली जात आहे, आपण यात का पडायचं असला स्वार्थी विचार करून स्वतःला राणा प्रतापचे वंशज समजणारे राजपूत वाळवंटात दडून बसले. याच रन प्रतापच्या वंशजाने अब्दालीला हिंदुस्थान लुटण्याच आमंत्रण दिलं होतं. प्रत्यक्ष महाराष्ट्रातूनही रसद पोचली नाही. दुसरं कारण ते लष्करात बायका आणि यात्रेकरूंचा अनावश्यक भरणा.  लष्करी मोहिमेत यात्रेकरूंचा, बाजारबुण्ग्यांचा इतका जमाव मोहिमेचं मातेरं करायला पुरेसा असतो. पनित्च्य संग्रामाने ते सिद्ध केलं आहे. लष्कराचा वेग मंदावतो. हव्या त्या हालचाली वेगाने करता येत नाहीत. 'आठ दिवसात परतुडाहून बऱ्हाणपूर गाठू' ही भाऊसाहेबांची योजना होती. या यात्रेकरूंच्या आणि बुणगाईताच्या लोंढ्यामुळे वेग मंदावला. ते अंतर कापण्यासाठी महिन्याच्या वर कालावधी लागला. यावरूनच अंदाज येईल. तिसरं कारण ते रसद पुरवठा. मध्य आणि उत्तर प्रांतात दोन वर्ष दुष्काळ पडलेला होता. अब्दालीने यापूर्वी दोन स्वाऱ्या करून यत्थेछ लुट केली होती. या लुटीच्या भयामुळेच तिकडील शेतकऱ्यांनी पेरण्यादेखील केलेली नव्हत्या. पेरण्याच नाहीत तर कसलं उत्पादन? आणि जुन्या साठवनुकीवर तरी कुठवर पुरवठा करणार? युद्धापुर्वीपर्यंत गोविंदपंत खेर अन्तर्वेदितुन रसदेचा पुरवठा करत होते. पण त्यांच्या मृत्युनंतर खरी आबाळ सुरु झाली. पतियलाचा आलासिंग जाटदेखील पुरवठा करत होता, पण अब्दालीने तीही रसद तोडली. प्रत्यक्ष युद्ध्याच्या आधी चार दिवसांपासून मराठी लष्कर झाडांचा पाला आणि नदीकाठच्या शाडूच्या मातीवर गुजराण करत होतं. उपाशी लष्कर प्रत्यक्ष युद्ध्त मात्र तीन-साडेतीनपर्यंत विजयी लढाई खेळत होतं. आणि पाचवं ते सरदारांच्यातली बेदिली. होळकर-शिंदे याचं विळ्याभोपळ्याचं सख्य. पवार, गायकवाड, विंचूरकरांची काही निराळीच तर्हा. त्यातून तोफखाना प्रमुख इब्राहिमखान गर्द्यवर सर्वच सरदारांचा राग. आणि लढाईच्या पद्धतीवरून सर्व सरदार आणि भाऊसाहेबांमध्ये तिढा.

  पानिपत हे यमुनेच्या खोर्यातील गाव. शालेय भूगोलाच्या भाषेत सांगायचं तर 'गंगेच्या मैदानाच्या प्रदेशात' गंगा-यमुनेच्या गाळामुळे बनलेला सुपीक पण सपाट प्रदेश. मराठे सह्याद्री पर्वताच्या आणि दक्खनच्या प्रदेशातले. तिथे शिवाजीने निर्माण केलेल्या 'गनिमी कावा' या युध्दपद्धतीत तयार झालेलं हे मराठी लष्कर. त्यात निकराची झुंज देण्याऐवजी शत्रूला बोचकारे काढून हैराण करून नामोहरम करण्याची पद्धत. आणि दक्खनचा, सह्याद्रीचा मुलुख या युद्धप्रकारासाठी अत्यंत अनुकूल. पानिपतावर नेमका उलटा प्रकार. शत्रूवर अचानक झडप घालून डोंगरात पळून जायला दूरदूरपर्यंत डोंगरांचा मागमूस नाही. अशा परीस्थित मैदानावरच्या लढाईचे अचूक आडाखे बांधून लष्कराचा अत्यंत बळकट व्युह रचणारा बहुसहेब अविचारी कसा ठरू शकतो?  वास्तविक इब्राहीम्खानाच्या तोफखान्याच्या जोरावरच मराठी लष्कर दुपारी तीन वाजेपर्यंत विजयी होत आलेलं होतं. इब्राहीमखान गरदी पकडला गेला आणि तोफखाण्याचा मारा बंद पडला.


       
   या लढाईच्या कारणांची चर्चा करत असता, एक मुद्दा महत्वाचा ठरतो. तो म्हणजे रोहीलखंडचा नवाब नजीब. अब्दालीला मराठ्यांविरुद्ध पानिपतावर उभा करणारा कापती नजीब हाच खरा युद्ध घडवून आणणारा मनुष्य ठरतो. मराठ्यांविरुद्धच्या लढाईला धर्मयुद्धाचं स्वरूप दिलं ते नजिबनेच. या धर्मयुद्धाच्या हाकेमुळे अब्दालीचे लष्कर देखील पेटून उठले. नजीबच्या मायावी शब्दांच्या जाळ्यात अडकले. या युद्धात अब्दालीच्या सैन्याचीही वाताहत झाली. अब्दाली भारतात असतानाच अफगाणिस्तानात बंडाळी झाली. त्यामुळे अब्दालीही लवकरात लवकर परत जाण्यास उत्सुक होता. अब्दाली पानिपतावर निसटता विजय मिळवून परत गेला तो पुन्हा परत भारतात येऊ शकला नाही. किंबहुना कोणीच खैबर खिंड मार्गे भारतावर आक्रमण करू शकलं नाही. वास्तविक एक निराळाच आक्रमक समुद्रमार्गे येऊन स्थानापन्न झाला होता. तो म्हणजे इंग्रज-फ्रेंच-पोर्तुगीज ह्या युरोपीय सेना. पानिपतच्या संग्रामाचा पट खूप मोठा आहे. निजामाविरुद्ध झालेली उदगीरची लढाई नंतर देवगिरी  परतूर मुक्कामाहून मोठा लवाजमा, राजकारण, समाजकारण हे सर्व सांभाळत शेवटी अन्नाला मोताद झालेली मराठी  प्राणपणाने लढली. आजवर काहीसा दुर्लक्षित असा हा विषय मोठ्या पडद्यावर येणं गरजेचं होतं. दुसऱ्या बाजूला हेही तितकंच खरं की हे आव्हान खूप मोठे आहे. त्यामुळे आशुतोष गोवारीकरांसारखा दिग्दर्शक या विषयाला हात घालतो तेव्हा उत्सुकता अधिक वाढते. जोधा-अकबर मध्ये इतिहासकालीन काल्पनिक कथा त्यांनी हाताळली आहे. पण इथे सर्व लेखी-टाकी पुराव्यांनी सिद्ध असा इतिहास आहे. हा इतिहास विविध कादंबऱ्या, इतिहास मांडणारी पुस्तके, ग्रंथ यांच्याद्वारे महाराष्ट्रात तरी परिचित आहे. त्यामुळेच जेव्हा पानिपत चित्रपटाचा ट्रेलर बाहेर आला तेव्हा अर्जुन कपूर आणि संजय दत्त हे कलाकार पाहून काही वेगळा विचार आला होता.  कपूरचा प्रत्येक प्रसंगात ताठर चेहरा पाहून लोकांनी निवड चुकली अशा प्रकारची टीका केली होती. पण चित्रपट पाहून आल्यावर बऱ्याच शंका (कलाकृतीबद्दल) दूर होतात.

चित्रपटाची सुरुवात उदगिरीच्या लढाई पासून होते. उदगिरीचा विजय संपादून सदाशिवराव भाऊ आणि सेना पुण्यात येते. (इथे क्रिएटिव्ह लिबर्टी की घोडचूक? कारण उदगिरी नंतर मराठी फौज थेट देवगिरी म्हणजेच दौलताबादला गेली. तिथून परतूर आणि तिथूनच पानिपत मोहिमेवर.) मराठी संस्कृती, एकंदर वातावरण उत्कृष्ट कलादिग्दर्शनातून योग्य रीतीने दाखवणात आलं आहे. पुण्यातील तसेच कंदहार, कुंजपुरा, पानिपत, दिल्ली असे किल्ले तसेच विविध शामियाने वगैरे भव्यतेने साकारले आहेत. चित्रपटाचा एकंदर आवाका पाहता काही गोष्टी ज्या आवर्जून येणे अपेक्षित होते किंवा अधिक उठावदारपणे येणे अपेक्षित होते त्या आल्या नाहीत. म्हणजे पानिपत मोहिमेसाठी प्रमुख कारणीभूत ठरलेली घटना म्हणजे बुराडी घाट लढाई, जेथे दत्ताजी शिंदे मारले गेले. ती लढाई अधिक उठावदारपणे आणि अधिक विस्तृत दाखवली असती तर मोहिमेचं प्रमुख कारण पुढे आलं असतं. पेशवे कुटुंबात किंवा एकंदरच समाजात अतिशय कमी वयात लग्ने होत असत. सदाशिवराव भाऊंचे पार्वतीबाईंशी लहान वयातच लग्न झाले होते. केवळ प्रेमकहाणी दाखवण्याच्या अट्टाहासापायी निष्कारण वेळ घालवला नसता तर अधिक महत्वपूर्ण गोष्टी दाखवता आल्या असत्या किंवा लांबी कमी करता आली असती. उत्तर भारतात सुरू असलेले राजकारण, अहमदिया करार, गलितगात्र मुघल गादी, वजीरपदासाठी चाललेल्या खेळी हा सर्व पट योग्य रित्या मांडण्यात आला आहे. त्यातही काही ढोबळ तर काही किरकोळ चुका आहेत. त्या चुका काय आहेत त्यासाठी इतिहास संशोधक आणि लेखक कौस्तुभ कस्तुरे यांचा फेसबुकवरील लेख आवर्जून वाचावा. सामाजिक उद्रेक किंवा आजच्या भाषेत कॉंट्रोव्हर्सी टाळण्यासाठी अनेक गोष्टी एक तर वगळण्यात आल्या  आहेत किंवा सोयींसकररीत्या बदलण्यात आल्या आहेत. तरीही सुरजमल जाट यांचं पात्र अवमानकारक आहे असं म्हणत राजस्थानमध्ये काही लोकांनी ओरड सुरू केलीच आहे. शिवाय अफगाणिस्तानातून काही निषेधाचे सूर येत आहेत. कारण त्यांचा उत्कृष्ट वीर अहमदशाह अब्दाली इथे खलनायक आणि क्रूर दाखवण्यात आला आहे.  सदाशिवराव भाऊंच्या भूमिकेत अर्जुन कपूर आपल्या आवडी-निवडीनुसार आवडेल किंवा अगदी सहन होणार नाही. पण बाकी कलाकार त्यांच्या व्यक्तिरेखांत चपखल बसले आहेत. नानासाहेब पेशव्यांच्या भूमिकेत मोहनीश बहल, गोपिकाबाई पद्मिनी कोल्हापुरे, मल्हारराव होळकर रविंद्र महाजनी, जनकोजी शिंदे गश्मीर महाजनी, अहमदशाह अब्दाली संजय दत्त आणि सर्वात महत्वपूर्ण व्यक्तिरेखा नजीब मंत्रा या अभिनेत्याने साकारली आहे. सर्वात जास्त लक्षपूर्वक केला गेला आहे तो प्रत्यक्ष युद्धाचा प्रसंग. पुरेसा वेळ, डावपेचांनी आखणी आणि प्रत्यक्षातील लढाई हे सर्व भव्यपणे मांडलं आहे. भारताच्या इतिहासातील ही अतिशय महत्वाची गाथा काही चुका आहेत म्हणून अगदीच टाकाऊ म्हणून बाजूला करण्यात अर्थ नाही. एकदा आवर्जून पाहावी.

पानिपतची आशुतोष गोवारीकर कृत गाथा मोठ्या पडद्यावरच का पाहावी? उत्कृष्ट कलादिग्दर्शनाद्वारे उभ्या राहणाऱ्या काळासाठी. यासाठी नितीन देसाई यांचे अभिनंदन. दुष्मनची वाट लावली वगैरे छछोर नाही तर खरंच मराठमोळी गाणी आणि चपखल पार्श्वसंगीतासाठी. त्यासाठी अजय-अतुल यांचे अभिनंदन. मराठी कलाकारांची मांदियाळी आहेच शिवाय मराठी भाषेचा लहेजा पकडत आपापल्या भूमिका चोख बजावणाऱ्या अभिनेत्यांसाठी. पानिपत सारखा मर्मबंधातला विषय इतक्या मोठ्या प्रमाणावर पाहता येण्यासाठी. यासाठी आशुतोष गोवारीकर यांचे अभिनंदन. अनेक तपशिलांच्या त्रुटींनी भरलेली असली तरी एकदा आवर्जून पाहावी अशी कलाकृती पानिपत.. The Great Betrayal. 

Monday, 2 December 2019

Sri Lanka: Maj. Gen. Shashikant Pitre

श्रीलंकेची संघर्षगाथा:
मेजर जनरल शशिकांत पित्रे 


नुकत्याच श्रीलंकेत सार्वत्रिक निवडणुका पार पडल्या. त्यात माजी राष्ट्राध्यक्ष महिंदा राजपक्ष यांचे बंधू गोतबाया राजपक्ष राष्ट्राध्यक्ष म्हणून निवडून आले. पण माजी राष्ट्राध्यक्ष महिंदा यांचे बंधू एवढीच त्यांची ओळख मर्यादित नाही. २००५-१५ या काळात ते श्रीलंकेचे संरक्षण सचिव होते. श्रीलंकेतील रक्तपाती आणि अमानुष यादवी युद्ध संपवण्यात त्यांचा मोठा वाटा आहे. २००९ मध्ये प्रभाकरनचा मृत्यू झाल्यानंतर यादवी युद्ध, विप्लववाद कमी झालेला असला आणि तमिळ नागरिकांना श्रीलंकेच्या मुख्य प्रवाहात आणण्याचे प्रयत्न मोठ्या प्रमाणात सुरू आहेत. १९७० च्या दशकाची अखेर ते २००९ असा प्रदीर्घ काळ विविध तमिळ ईलमवादी गट आणि श्रीलंका लष्कर असा लढा चालला. त्यात भारतीय उपखंडातील एक महत्वपूर्ण शक्ती म्हणून भारताचा प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्ष सहभाग आहे. भारताच्या सामरिक, आर्थिक स्थिरतेसाठी श्रीलंका आणि हिंद महासागर यातील भारताचे प्रभुत्व गरजेचे आहे. चीनचा एक आर्थिक आणि लष्करी सत्ता म्हणून उदय झाल्यानंतर हिंद महासागरात वावर वाढला आहे. 'स्ट्रिंग ऑफ पर्ल्स' या चीनच्या आर्थिक-सामरिक नीतीतील एक महत्वाचा घटक आहे तो श्रीलंका आणि श्रीलंकेतील हंबनटोटा हे बंदर. या बंदरासाठीचे कर्ज फेडू न शकल्याने श्रीलंका सरकारला हे बंदर चीनला ९९ वर्षांच्या कराराने द्यावे लागले. भारतीय उपखंडातील श्रीलंका, भूतान, नेपाळ, बांग्लादेश, मालदीव हे देश दोन मोठ्या देशांच्या वर्चस्वाच्या लढाईतील महत्वाचे घटक असणार आहेत. हे देशही आपले हितसंबंध साध्य करण्यासाठी वेळोवेळी भारत आणि चीनला चुचकारत असतात. श्रीलंकेतील आजचे राजकारण, भारताचे हितसंबंध केवळ आजच्या काळापुरते अभ्यासून चालणार नाही. भारत-श्रीलंका संबंधांना एक प्रदीर्घ इतिहास आहे. त्यातील अलीकडला इतिहास काहीसा रक्तरंजित आणि उलथापालथींनी भरलेला आहे. १९७० चे दशक ते २००९ या काळात लाखाच्या घरात श्रीलंकी सिंहला आणि तमिळ नागरिकांनी, सैनिकांनी, उग्रवाद्यांनी आपले प्राण गमावले. कित्येक राजकीय हत्या झाल्या. या राजकीय हत्यांमध्ये राजीव गांधींची हत्या भारतासाठी क्लेशदायक ठरली. भारतीय शांतिसेनेच्या १२०० सैनिक, अधिकाऱ्यांनी आपले सर्वोच्च बलिदान दिले. ह्या सर्व घटनाक्रमावरील विस्तृत, अभ्यासपूर्ण, प्रत्येकाने वाचलेच पाहिजे असे पुस्तक म्हणजे मेजर जनरल शशिकांत पित्रे लिखित 'श्रीलंकेची संघर्षगाथा. 

मेजर जनरल शशिकांत पित्रे भारतीय लष्कराच्या इंजिनिअर कोर मधले अधिकारी. १९८७ मध्ये भारतीय सेनेला श्रीलंकेत शांतीसेना म्हणून पाठवण्याचा निर्णय झाला. त्या शांतिसेनेत त्यावेळी मे. जन. पित्रे कर्नलच्या हुद्द्यावर होते. त्यावेळी एका रहस्यमय व्यक्तीला श्रीलंकेच्या उत्तर भागातील पलाली विमानतळावर सुखरूप पोचवण्याची जबाबदारी सैन्यावर टाकण्यात आली होती. हे काम जोखमीचे होते. सैन्याने बिनबोभाटपणे कार्य मार्गी लावले. पण पुढे याच रहस्यमय माणसाने आणि त्याच्या अमानुष पण कमालीच्या शिस्तबद्ध अशा 'लिबरेशन टायगर्स ऑफ तमिळ ईलम' या संघटनेने भारतीय शांतीसेना आणि श्रीलंका सरकारला सळो की पळो करून सोडले होते. तो रहस्यमय माणूस म्हणजे वेलूपिल्लाई प्रभाकरन. या घटनाक्रमाने सुरुवात करत पुढील प्रकरणात लेखक श्रीलंकेचे भौगोलिक स्थान, त्याचे इतिहासकाळापासून असलेले सामरिक महत्व यांचा आढावा घेतात. पुढे श्रीलंकेचा इसवी सन पूर्व सहाव्या शतकापासून मध्ययुगीन काळ ते पोर्तुगीज, डच आणि ब्रिटिश वसाहतवाद या सर्व इतिहासाचा आढावा घेतात. १९४० च्या पुढे जेव्हा दुसरे महायुद्ध शेवटच्या टप्प्यात येत असताना ब्रिटिशांनी भारत आणि इतर वसाहतींतून परत जाण्याच्या घोषणा केल्या. भारतातला प्रदीर्घ स्वातंत्र्यलढा हे जसे एक कारण होते तसेच दुसऱ्या महायुद्धातील क्षती हे एक कारण होते. पण ब्रिटिशांच्या धूर्त, पाताळयंत्री स्वभावाचा एक परिणाम जो जगभर दिसतो म्हणजे ठिकठिकाणच्या अव्यवहार्य आणि रक्तपाताला आमंत्रण देणाऱ्या फाळणीच्या योजना. श्रीलंकेत देखील हाच प्रकार दिसून आला. श्रीलंकेच्या उत्तर आणि पूर्व भागात ऐतिहासिक काळापासून तमिळ लोकांची लक्षणीय संख्या आहे. त्याचबरोबर श्रीलंकेच्या मध्य भागात असलेल्या चहा मळ्यात ब्रिटिशांनी भारतातून तमिळ मजूर मोठ्या प्रमाणात नेले होते. वसाहतवादी काळापासूनच श्रीलंकेत सिंहला-तमिळ दरी होती. ती वाढत गेली. ब्रिटिशांनी ती वाढावी असे प्रयत्न केलेले दिसतात. म्हणजे कॅबिनेट मिशन प्रस्तावात ज्या मागण्या मुस्लिम लीगने केल्या होत्या तशाच मागण्या श्रीलनेतील तामिळांनी केलेल्या आढळतात. त्याचबरोबर श्रीलंकेतील तमिळ शिक्षण, व्यवसाय यात पुढारलेले होते. त्यामुळे शासकीय पातळीवर, आर्थिक क्षेत्रात त्यांचा दबदबा होता. त्याबद्दल बहुसंख्यांक सिंहलींना रोष होता. या रोषातूनच केंद्रीय सरकार ज्यात सिंहली लोकांची बहुसंख्य होती त्यांनी तमिळांचे हक्क नाकारणारे निर्णय, कायदे करायला आणि राबवायला सुरुवात केली. त्या असंतोषातून पन्नासच्या दशकात पहिल्यांदा श्रीलंकेत सिंहली विरुद्ध तमिळ अशा दंगली झाल्या. इथपर्यंतचा काळ, विविध कायदे त्यातील प्रमुख तरतुदी त्यांचा तमिळ जनमानसावर होत असलेला परिणाम लेखकांनी अभ्यासपूर्ण रित्या मांडला आहे. 


  १९७० च्या दशकात सिंहली बहुसंख्य अशा सिरिमाओ बंदारनायके सरकारने तामिळांना विभाजनवादी वागणूक असतील असा कायदा मांडला आणि उत्तरेच्या जाफना, पूर्वेच्या ट्रिंकोमली, अम्पाराय भागात असंतोष उसळला. या विभाजनवादी कायद्यांचा प्रतिकार राजकीय पातळीवर, वाटाघाटींद्वारे होणार नाही अशी खात्री तरुण वर्गाला पटत चालली होती. त्यातून ईलम म्हणजेच पूर्ण स्वातंत्र्य ही मागणी घेऊन सशस्त्र संघटना उदयाला आल्या. त्यातील प्रमुख होती तमिळ नॅशनल टायगर्स. ही एक प्रकारे एलटीटीईची पूर्वसुरी संघटना. या संघटनेत सुरुवातीला तरुणाची संख्या कमी होती. पुढे यातील चार तरुणांनी जाफन्याचे तेव्हाचे महापौर आल्फ्रेड दुरिअप्पा यांची हत्या केली आणि रक्तरंजित संघर्षाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली. हे तरुण पुढे छुप्या मार्गांनी भारतात तमिळनाडू मध्ये आले. तिथे श्रीलंकेतील विविध उग्रवादी गटांचे छुपे तळ अस्तित्वात होते. या संघटनांना डीएमके आणि एआयए डीएमके या दोन्ही राजकीय पक्षांचा सक्रिय पाठिंबा होता. पुढे या तामिळ उग्रवादी गटांमध्येच जेव्हा वर्चस्वासाठी हिंसाचार झाला तेव्हा भारतातील या राजकीय पक्षांचाही पाठिंबा वेगवेगळ्या गटांना विभागला गेला. या सर्वात भारतीय गुप्तचर यंत्रणा रॉ आघाडीवर होती. तमिळ उग्रवाद्यांना शस्त्र पुरवठा ते प्रशिक्षण अशी मदत रॉने प्रदीर्घ काळापर्यंत केली. यात अनेक हेतू दडलेले असले तरी पुढील संघर्षात ते सर्व अंगलट आले. १९८३ मधील भीषण दंगली, कत्तली यातून एलटीटीई या भस्मासुराचा जन्म झाला. त्यावेळी ३ ते ५ हजार प्रत्यक्ष सैनिक, पाहून मोठी पाठीराख्यांची संख्या, राजकीय, लष्करी अशी सूत्रबद्ध रचना आणि स्वतःची नौसेना, वायुसेना असणारी ही एकमेव उग्रवादी संघटना होती. १९८५ मध्ये प्रथम सर्व प्रमुख उग्रवादी गट आणि श्रीलंका सरकार यांच्यात भारताच्या मध्यस्थीने करार करण्याच्या अंतिम टप्प्यात असताना प्रभाकरने घातलेला खोडा आणि त्याची परिणती भारतीय शांतिसेनेच्या निर्णयात कशी झाली हा सर्व घटनाक्रम मे. जन. पित्रे यांनी तपशीलवार मांडला आहे. तो मुळातूनच वाचण्यासारखा आहे. 


भारतीय शांतीसेना. १९७१ मधील बांगलादेश मुक्ती युद्धात एका वेगळ्या देशात जाऊन यशस्वी कारवाई करणाऱ्या भारतीय सैन्याची समुद्रापलीकडील देशात शांती समझोता अबाधित राखण्यासाठी रवानगी करण्यात आली होती. मे. जन. पित्रे यांच्या मते शांतिसेने आपली कारवाई जरी यशस्वीरित्या पूर्ण केली असली तरी त्याची जबर किंमत सैन्याला चुकवावी लागली. एलटीटीई विरुद्ध लढताना योग्य नकाशांची अनुपलब्धता, स्थानिक माहितीची वानवा आणि शहरी भागात लढण्याचा नसलेला अनुभव यांचा मोठा फटका भारतीय शांतिसेनेला बसला. त्याचबरोबर एलटीटीईने भारतीय सैन्याबद्दल मोठ्या प्रमाणात अपप्रचार केला होता. त्यामुळे या परिसरात सुरुवातीला शांतिसेनेला मिळालेले जनतेचे सहकार्य आणि पाठिंबा कमी झाला. त्यातच श्रीलंका सरकारने छुप्या मार्गाने एलटीटीईला शांतिसेनेविरुद्ध लढण्यासाठी शस्त्र पुरवठा सुरू केला. या सर्वाचा एकंदर परिणाम म्हणजे एका बाजूला नागरी शासन, निवडणुका हे सर्व यथास्थित झाले पण श्रीलंका सरकार आणि टायगर यांची अप्रत्यक्ष युती आश्चर्यकारक होती. भारतीय शांतीसेनाच्या क्षतीच्या मागे असलेल्या प्रमुख कारणांपैकी ठळक कारणे लेखकाने नमूद केली आहेत. त्यातील एक म्हणजे सर्वोच्च पातळीवर असलेला ताळमेळाचा अभाव. एका बाजूला सरकार, परराष्ट्र मंत्रालय शांतता करार पूर्ण करण्याचा, अंमलात आणण्याचा प्रयत्न करत होते. दुसऱ्या बाजूला रॉ तमिळ उग्रवाद्यांना (एलटीटीई सकट) प्रशिक्षण आणि शस्त्रास्त्रे अशी मदत करत होती. तर शांतीसेना त्या उग्रवाद्यांविरुद्ध लढत होती. भारतीय सैन्याने बांग्लादेशात यशस्वी सैनिकी कारवाई केली पण त्या कारवाईच्या तयारीसाठी लष्कराने ९ महिने जय्यत तयारी केली. त्यामुळे ती देदीप्यमान कारवाई होऊ शकली. श्रीलंका शांतीसेनेला अशा कुठल्याही पूर्वतयारीसाठी वेळ मिळाला नाही. असा वेळ गरजेचा आहे हे राजकीय पातळीवर लक्षात घेण्यात आले नाही. त्याचा परिणाम भारताने राजीव गांधींच्या हत्येमध्ये आणि १२०० सैनिकांच्या बलिदानाने भोगला. श्रीलंकेने त्यांचे राष्ट्राध्यक्ष प्रेमदासा, संरक्षणमंत्री अथुल्थमुदली आणि इतर अनेक नेत्यांच्या हत्यांमध्ये भोगला. 'सुसाईड बॉम्बर, प्लास्टिक एक्सप्लोसिव्ह, इम्प्रोवाईज्ड एक्सप्लोसिव्ह डिव्हाईस' अशा अनेक गोष्टींची जनक एलटीटीई आहे. शांतिसेनेच्या गमनानंतर एलटीटीई अधिक आक्रमक झाली पण त्याचबरोबर श्रीलंका सरकार आणि लष्कर अधिक आक्रमक आणि बेमुर्वतखोर झाले.


२००१ मध्ये तिसरे ईलम युद्ध झाले. एलटीटीईची सदस्यसंख्या १० हजाराच्या घरात गेली होती. त्यानंतर २००८ पासून चौथे आणि शेवटचे ईलम युद्ध सुरू झाले. श्रीलंका सरकारने अधिक आक्रमक पवित्रा घेत जाफना विभाग, पूर्व विभागाची नाकेबंदी केली. टायगर्सना अधिकाधिक मागे रेटत शेवटी त्यांचे प्रभावक्षेत्र त्यांच्या तळापुरते उरले होते. श्रीलंका लष्कराने नागरिकांना त्या परिसरातून बाहेर पडण्यासाठी वेळ निश्चित केली होती. त्या वेळेनंतर कसलाही मुलाहिजा न राखता आक्रमक कारवाई करण्याची घोषणा केली होती. त्यानुसार कारवाई झाली. शेवटी श्रीलंका लष्कराने प्रभाकरनचा वेध घेतला. त्यानंतर हा रक्तरंजित खेळ थांबला. त्यानंतर श्रीलंका सरकार तामिळांना त्यांचे हक्क प्रदान करत आहे. जाफना, पूर्व विभागात विकासाच्या योजना  राबवल्या जात आहेत. 

Artha and the Civilisation: What Really Drives the Indian Economy

  Any system rests on two principal components. One is the driving force behind the system's construction, and the other is the guiding ...