Thursday, 4 October 2012

          मल्टीब्रान्ड रिटेल एफडीआय- हितकारक कि अहितकारक 

                      
                    १९९१!  अर्थव्यवस्थेसाठी थोडसं अपमानकारक आणि म्हणूनच क्रांतिकारी बदलांची जननी ठरलेलं वर्ष.  तेलाची आयात करण्यासाठी करण्यासाठी थेट सोन्याचा साठा  टाकण्याची परिस्थती आली होती. १९९१ च्या आर्थिक उदारीकरण-जागतिकीकरण  ह्या निर्णयामुळे भारतीय अर्थव्यवस्था   महत्वाची भूमिका बजावली. १९९१ च्या आर्थिक उदारीकरणानंतर  आणि परदेशी गुंतवणूक भारतात आल्यानंतर आल्यानंतर भारतीय अर्थव्यवस्था निश्चितपणे प्रगतीपथावर आली. १९४८ ते १९९० पर्यंत केवळ ४%-५% एवादीच वाढणारी  अर्थव्यवस्था ५%-८% नि वाढू लागली. परकीय गुंतवणुकीमुळे भारतीय अर्थव्यवस्थेत केवळ २१% वाटा असणारं तृतीयक क्षेत्र (बँकिंग,  विमा, सेवा, इ.) आज अर्थव्यवस्थेतला ५८% वाटा उचलत आहे. कोकणातला आंबा अमेरिकेत जातो आहे, टाटा-रिलायंस-इन्फोसिस सारखे उद्योगसमूह दिमाखात परकीय कंपन्या गिळंकृत(TAKE OVER) करत आहेत.(परकीय उद्योगसमूहही भारतीय गिळंकृत करत आहेत हि गोष्ट निराळी.)  भारतीय अभियंते आणि उद्योजक दिमाखात  जगभरातल्या कंपन्यांवर राज्य करत आहेत ते केवळ ह्या उदारीकरणामुळेच. तसं पहायचं तर ह्याचे दुहेरी परिणाम झाले आहेत. अर्थव्यवस्था झपाट्याने वाढली खरी पण  परकी गुंतवणूक जास्त असल्यामुळे २००४ आणि २००८ च्या जागतिक मंदी आणि  सध्याचा युरोपिअन प्रश्न  एकूणच ह्या जागतिकीकरणाच्या फायद्यांवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. Single Brand Retail मध्ये जेव्हा FDI ला परवानगी दिली तेव्हा सरकारने Competition, Better Quality आणि Cheap Price चे गोडवे गायले.पण जेव्हा हि रिटेल स्टोअर्स भारतात आली(उदा.Adidas , Reebok, Nike ,Reid & Taylors इ.) तेव्हा त्याच्या बाजारपेठ काबीज करण्याच्या नितीपुढे शहरी भागातील विक्रेते नामोहरम झाले. भारतीय दुकानदार यांच्या व्यवसायावर अमुलाग्र परिणाम झाला. वस्तुस्थिती अशी आहे कि भारतीय उत्पादक आणि विक्रेते यांची संख्या आणि उपभोक्ता वर्ग कमी झाला आहे. हे झालं  एक अत्यंत प्रातिनिधिक उदाहरण, आता येवू घातलेल्या FDI च्या बाबतीत विचार करू.    
                 नुकत्याच येऊ घातलेल्या FDI च्या विधेयकात, हे स्टोअर्स देशातील १० लाखापेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेल्या शहरात असतील, कमी किमत असेल, स्पर्धेतून मालाची गुणवत्ता गुणवत्ता वाढेल, शेतकरी आणि लहान उत्पादकांना फायदा होईल ह्या गोष्टी म्हणजे प्रातिनिधिक स्वरुपात मांडल्या आहेत. सध्या भारतात ५५, १० लाखापेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेली शहरे आहेत.(त्यातली १० तर महाराष्ट्रातच आहेत) या शहरात येणारा सारा भाजीपाला, धान्य, दुध आणि इतर पदार्थ हे नजीकच्या ग्रामीण भागातून येतो. पुण्याचं उदाहरण घेऊयात. पुण्यात येणारा भाजीपाला हा मुख्यतः सासवड, हवेली, भोर, मावळ या तालुक्यातील गावातून येतो. पुण्यात टाटा, स्पेन्सर्स, रिलायंस, मोर, विशाल मेगा मार्ट ह्या सारखे भारतीय स्टोर्स आहेत. यांचा ग्राहकवर्ग म्हणजे शहरातील उच्च मध्यमवर्ग, आणि तत्सम समाजघटक.आहे. हा भाजीपाला आणि इतर पदार्थ हे बडे दुकानदार थेट शेतकऱ्यांकडून खरेदी करताना मला तरी कुठे आढळले नाही. भले करतही असतील पण जास्त भावाची शाश्वती नाही. जी गोष्ट या भाजीपाल्याची तीच गोष्ट धान्याची आणि डाळींची. या क्षेत्रातला एक बडा गुंतवणूकदार म्हणजे 'Walmart '. Walmart आल्या आल्या संपूर्ण बाजारपेठ काबीज करणाच्या आणि प्रतिस्पर्ध्यांना संपवण्याच्या मागे लागणार. ह्यासाठी सर्वसाधारपणे नीती वापरली जाते ती अशी, सुरवातीची काही वर्ष ते आकर्षक योजना, तुफान जाहिरातबाजी आणि अत्यंत कमी किमती ठेवून मोठ्या प्रमाणात ग्राहकांना आकर्षित करतात. दुसर्या बाजूला मुख्य उत्पादक असणारया शेतकऱ्यांकडूनहि चांगल्या किमतीला विकत घेणार आणि Input Source  म्हणून त्या वर्गाकडे आपलं खात पक्कं करतात. म्हणूनच सुरवातीला तोटा झाला तरी ते याच प्रकारे उद्योग चालवणार. शिवाय तोटा सहन करण्याची त्यांची ताकदही प्रचंड आहे. कारण त्याचं Capital हे मुख्यत्वे परदेशातून पौंड किंवा डॉलर यातून येतं. ह्या गुंतवणूकदारांबरोबर किमती कमी(पाडण्याच्या) करण्याच्या स्पर्धेत भारतीय गुंतवणूकदार मागे पडणार हे सूर्यप्रकाशाइतकं स्वच्ह आहे. आणि अशाप्रकारे भारतीय स्पर्धा मोडून पडली आणि पक्का पुरवठा मार्ग तयार झाला म्हणजे ते परकीय गुंतवणूकदार वाटेल त्या किमतीवर खरेदी-विक्री करण्यास मोकळे. तसा पहायचं  तर यात विशेष असं काहीच नाही हे केल्याशिवाय बिजनेस establish होऊच शकत नाही.
                परकीय गुंतवणूकदारांची ही नीती असताना सरकारनेदेखील व्यवस्थित अभ्यास करायला हवा. क्षणिक विकास आणि क्षणिक आकडे फुगवणार्या या निर्णयापेक्षा जे दीर्घकालीन नुकसान होणार आहे ते महाभयंकर आहे. ह्या बाबतीत दुसरा मुद्दा पुढे आहे तो छोट्या किरण दुकानदारांचा भारतातल्या सर्व मोठ्या शहरातून मध्यमवर्ग आणि निममध्यमवर्ग वसलेला आहे. श्रीमंत आणि उच्च मध्यमवर्ग त्याचप्रमाणे मध्यमवर्ग अशा मोठमोठ्या दुकानातून खरेदीला महत्व देतो आहे. थायलंड मध्ये या अशाच निर्णयामुळे ६०००० छोटे दुकानदार उध्वस्त झाले आणि असे कित्येक उदाहरणं आहेत. पण दुसरी गोष्ट हि कि ह्या शहरामध्ये दारिद्र्यरेषा आणि मध्यमवर्ग यांच्या मधेही असणारा समाजगट चांगलाच मोठा आहे, आणि अजूनही तो किरण दुकानदारांवर अवलंबून आहे. निदान त्या समाजगटापुरती  बाजारपेठ अजूनही लहान किरणा दुकानदारांच्या हाती असायला काहीच हरकत नाही.
              मल्टीब्रांड  रिटेल क्षेत्रात परकीय गुंतवणूक आणण्याच्या निर्णयाचे असे काही फायदे काही तोटे आहेत. चीनमध्ये २० वर्षांपूर्वीच हा निर्णय घेण्यात आला पण परकीय गुंतवणूकदारांची नीती तिथे काम करू शकली नाही. Walmart ला देखील स्वतःचा बाजारपेठेवरील हिस्सा ५% पेक्षा जास्त वाढवता आलेला नाही. पण  हिंदुस्थानात हे होणं शक्य नाही कारण चीनी गुंतवणूकदार आणि उद्योजक यांना मुळात खूप वाव आणि Capital ची उपलब्धता आहे. एकट्या Walmart चं संपूर्ण Share Capital ५५६ अब्ज Dollar आहे तर हिंदुस्थानी उद्योजकांच सर्वांचं एकत्र करून Total  Share Capital आहे ६०० अब्ज dollar. तफावत ध्यानात घेतली तर किती तीव्र स्पर्धा भारतीय उद्योजकांपुढे आहे ते लक्षात येईल. हिंदुस्थानात इतिहास ध्यानात घेतला तर हे असे निर्णय पुरेशा अभ्यासाभावी आणि  अर्धवट घेतले जातात. १९९१ चा उदारीकरणाचा निर्णय याचे उत्कृष्ट उदाहरण आहेत.
                       जर सरकारला शाश्वत विकास करायचा असेल तर हा निर्णय संपूर्ण अभ्यासांती, आणि पूर्णपणे ग्राहक, उत्पादक आणि स्वदेशी गुंतवणूकदार यांच्या फायद्याचा निर्णय घ्यावा. ह्या निर्णयाचं स्वागत जरूर आहे पण त्यात निश्चितता आणि शाश्वत विकासाची हमी असायलाच हवी.  

Saturday, 8 September 2012

                               माधवराव बल्लाळ पंतप्रधान 

                    १४ जानेवारी, १७६१ चा पानिपतावरचा पराभव, उत्तरेत माजलेली अंदाधुंदी, दक्षिणेत पुन्हा प्रबळ झालेले निजाम आणि हैदर, बंगाल मधून वाढत असलेला ब्रिटीशांचा प्रभाव या सर्वांवर खंबीरपणे मत करून मराठी साम्राज्याचं सामर्थ्य वाढवलं ते नानासाहेब पेशव्यांचे द्वितीय चिरंजीव माधवराव यांनी . एकवेळ शून्यातून साम्राज्य उभारणं सोपं वाटेल, पण जम बसलेली, बलाढ्य झालेली राज्यसत्ता पानिपातासारख्या आघातानंतर पुन्हा वैभवशाली करणं हे काही सोपं नाही .
                   पानिपतचा आघात, सदाशिवरावभाऊ, विश्वासराव आणि कित्येक सरदार आणि त्यांच्या सैन्याचा मृत्यू झालेला . सदाशिवरावभाऊच्या आणि एकूणच पानिपातामुळे निराशेच्या गर्तेत झालेला नानासाहेब पेशव्यांचा मृत्यू यामुळे अवघ्या सोळाव्या वर्षी माधावारावांवर पेश्वेपदाची जबाबदारी आली . शिस्त ,न्यायानिष्ठुरता, राजकारणच प्रगाढ ज्ञान यांच्या जोरावर अवघ्या ११ वर्षात मराठी साम्राज्य माधवरावांनी पुनर्वैभवाला पोचवलं . राघोबा दादा, भोसले, गायकवाड इ अप्त्साकीय आणि सरदारांचा विरोध  मोडून काढला . हैदरवर वेळोवेळी स्वार्या करून त्याला जवळजवळ आश्रित बनवलं,   राक्षसभूवानाच्या लढाईत निजामाला पराभूत केलं . राक्षसभूवनची लढाई  माधवरावांच्या उत्कृष्ट युद्धडावपेच ज्ञानाची पहिली झलकच होती .निजामाला उपकरात ठेवून त्याच्याशी स्नेह जोडला .
             बंगालमध्ये प्रबळ झालेल्या ब्रिटीशाना माधवराव आणि नंतर नाना फडणीस असेपर्यंत मराठी साम्राज्यात राजकीय हस्तक्षेप करण्याची संधीदेखील मिळाली नाही .  माधवराव, शिवाजी, संभाजी, नाना फडणीस यांच्या परराष्ट्र नीतीचं कौतुक ब्रिटीश आणि पोर्तुगीज इथास्कर खुल्यादिलाने करतात .          
            . होळकर- शिंद्यांनी उत्तरेतलं रोहिल्यांचं बंद मोडून काढून नजीबच्या थडग्याची वासलात लावली . उत्तरेतली परिस्थिती सावरली . रामशास्त्री प्रभूण्यांसारखे न्यायाधीश, नाना फडनिसंसारखे कारभारी आणि मुत्सद्दी, तुकोजी होळकर,  महादजी शिंदे इ व्यक्तिमत्व पुढे आणण्यात माधवरावांचा सिंहाचा वाट आहे . अशा कर्तबगार, मुत्सद्दी आणि चतुर पेशव्याचा घरातील अंतर्गत कलह  आणि राज्याक्ष्मासारख्या रोगाने घात केला . ब्रिटीश इतिहासकार ग्रांट डफ्फ म्हणतो .......

                                      "या तरुण पेशव्याचा अकाली मृत्यू म्हणजे 

                                      मराठी साम्राज्याच्या जिव्हारी लागलेला 

                                      त्यापुढे पानिपतचा आघात काहीच नव्हे ."


                    ( ११ वीत असताना काढलेले हे चित्र, खूप लोकांनी आवडल्याचे सांगितले. आणि मग असे चित्र काढत राहण्याचा ध्यास लागला. म्हणूनच की काय माझी चित्रकला त्यातच अडकून पडली आहे…. )

Friday, 7 September 2012

१५ ऑगस्ट : स्वातंत्र्यदिन .

  

१५ ऑगस्ट! हिंदुस्थानासाठी एक अभिमानास्पद त्याचप्रमाणे दुःखद दिवस . इंग्रजांचं जुलमी शासन संपलं पण अखंड हिंदुस्थानाची दोन शकलं झाली. हिंदू-मुस्लीम दंगे झाले . दहा लाखांपेक्षा जास्त लोक मारले गेले, लाखो लोक निर्वासित झाले . राजकीय पुढार्यांचे त्या काळातले निर्णय आणि इतर गोष्टींबद्दल चर्चा करण्याची इच्छा नाही . स्वातंत्र्यप्राप्तीच ६५वं वर्ष सुरु होत असताना हिंदुस्थान १९४७ च्या परिस्थितीपेक्षा वेगळा  का? या काळात जगात 'सामर्थ्य' दाखवू शकेन अशा गोष्टी हिंदुस्थानाकडून झाल्या का? आर्थिक- सामाजिक-सांस्कृतिक भरभराट झाली का? राजकारण आणि राजकारणी यांची स्थिती काय आहे? या आणि अशा प्रश्नांचा मागोवा  प्रयत्न घेण्याचा प्रयत्न या ठिकाणी केलेला आहे. 

१९५२ साली पहिली सर्वात्रिक निवडणूक झाली आणि नेहरुंच मंत्रिमंडळ अस्तित्वात आलं. नियोजन आयोगाची स्थापना झालीच होती, पहिली पंचवार्षिक योजनादेखील लागू झाली होती. उद्योग क्षेत्र एका मर्यादित सामाजगटापुरतच सीमित होतं . मिश्र अर्थव्यवस्था जरी स्वीकारली असली तरी बहुतेक उद्योग हे सार्वजनिक क्षेत्रात होते . सरकारी अधिकारी म्हणजेच IAS , IRS अधिकारी या उद्योगांच्या प्रधानपदी होते . उद्योग चालवण्यासाठी लोक-प्रशासक नाही तर Professional Managers लागतात. सार्वजनिक क्षेत्रात इतर उणीवा देखील होत्या. खाजगी क्षेत्रात नावाजलेले उद्योजक या क्षेत्रात येऊ दिले जात नसत. या परीस्थित उद्योगांची वाढ कशी झाली असती? जागतिक दर्जाचे उद्योग कशे उभे राहिले असते? 

लायसन्स- परमीटचं राज्य असताना, आयातीवर निर्बंध असताना उद्योगांची वाढ कशी झाली असती? नवनवीन तंत्रज्ञान भारतात कसा आला असतं ? आयात बंदी असताना काळाबाजार फोफावला नसता तरच नवल. टाटा, बिर्ला आणि तत्सम लोक हे खाजगी क्षेत्रातले मक्तेदार होते . संपूर्ण उद्योगविश्व ह्यालोकांच्या आणि सार्वजनिक क्षेत्राच्या हातात होते . नव्या उद्योगांना, नव्या कल्पनांना येण्यास मज्जाव म्हणण्यापेक्षा कडक निर्बंध होते . लायसन्स- परमीट  साठी द्यावी लागणारी लाचलुचपत . (जी आजही वेगळ्या पद्धतीनं सुरु आहे, आणि त्यांचे आकडे प्रचंड मोठे आहेत.)   १९९१ पूर्वी लायसन्सच्या राज्यात अस्गाला आनंदीआनंद होता पण उदारीकरणानंतर हि राजकीय पुढारयांनी  महाप्रचंड घोटाळे केले.  बोफोर्स पासून ते आताच्या कोळसा घोटाळ्यापर्यंत .                 

प्रत्येक राष्ट्र हे फक्त उत्तुंग आदर्शवादावर नाही तर वस्तुनिष्ठ विकासात्मक प्रक्रियांवर विकास करत असतं.

संरक्षणात्मक दृष्टीनं पाहण्यास गेलो तर बलाढ्य सैन्य हि राष्ट्राची खरी टाकत असते . सरंक्षणसज्जता हे प्रत्येक राष्ट्राचं भूषण असतं . जर्मनी, ब्रिटन, अमेरिका, जपान दुसर्या महायुद्धात जमीन-पाणी आणि हवेत युद्ध लढत होते . अत्याधुनिक शस्त्रास्त्र, शारीरिकदृष्ट्या समर्थ लष्कर त्यांच्याकडे होतं . स्वातंत्र्यापूर्वी नेताजी सुभाषचंद्र बोसांच्या 'आझाद हिंद फोजेवर' टीका करणारं कोन्ग्रेस जेव्हा काश्मीरवर हल्ला झाला तेव्हा ह्याच सेनेच्या आश्रयाला गेलं . सुभाषचंद्र बोसांची शिस्त, लढाउपणा काश्मीर विजयाला कारणीभूत ठरला (१९४८). 

लष्कराकडे झालेलं अक्षम्य दुर्लक्ष, पंतप्रनांचीची स्वप्नाळू गाफिलता यांचा अपमानस्पद परिणाम चीन आक्रमणावेळी दिसून आला (१९६२). १९६५ पासून मात्र हिंदुस्थानी सैन्य प्रत्येक युद्ध जिंकत आलेलं आहे . 'पाकिस्तानी रणगाड्यांचं कब्रस्थान 'राजस्थान' (१९६५). आरमाराचा उत्तुंग पराक्रम, थेट काराचीवारच केलेलं  आक्रमण (१९७१) आणि कारगिल . आज संख्याबळाच्या दृष्टीनं दुसर्या क्रमांकाचं आणि अत्याधुनिक सैन्य हे भारताचं खराखुरं सामर्थ्य आहे.  

आज जगातील सर्वात तरुण देश म्हणून हिंदुस्थान जगात ओळखला जातो. जगात सर्वात जास्त इंग्रजी भाषा बोलणार्या लोकांचा देश हिंदुस्थान आहे . आज महासत्ता होण्याची स्वप्ना पाहणारा आणि त्या सत्यात उतरवण्याची क्षमता राखणारा देश हिंदुस्थान आहे . १९९१ नंतर अवघ्या २१ वर्षात हि प्रगती करणारा देश हिंदुस्थान आहे.

पण त्याच वेळेला बेसुमार भष्ट्राचार होणारा आणि केंद्रीय मंत्रीमंडळातले जबाबदार मंत्रीच घोटाळ्यांच्या रकमांचे विक्रम एकामागून मोडीत काढत आहेत . आसाम मध्ये परदेशातले घुसखोर दंगे माजवत आहेत . राजकीय फक्त भेटी देण्यापलीकडे काहीही करत नाहीत . मुंबईत महिला पोलिसांवर मोर्चाच्या वेळी काय प्रसंग आला हे पाहूनही राजकीय पुढारी काय करत आहेत? देशातली २० टक्के जनता आजही दारिद्र्यरेषेखाली जगते आहे . ग्रामीण भागात आजही शिक्षणाच्या सोयी नाहीत . आरोग्याच्या सेवा घेण्यासाठी कित्येक किलोमीटर दूर जावं लागत आहे . खाजगी आरोग्य सेवा परवडत नाहीत . 

देशात असलेली तरुणांची शक्ती जर योग्य ठिकाणी वापरली, तरुणांना योग्य संधी दिली तर तरुण काय करू शकणार नाहीत? हिंदुस्थान महासत्ता होण्यासाठी २०२० ची वाट पाहतो आहे न, तरुण ते २१७ लाच करून दाखवतील, फक्त योग्य राजकारणातील, प्रशासनातील, आर्थिक क्षेत्रातील संधी उपलब्ध  द्या . आजचा तरुण फक्त पायाभूत सुविधा आणि योग्य संधीची वाट पाहतो आहे ती द्या आणि मग पहा हिंदुस्थान जगातली महासत्ता म्हणून पुढे येईल.          

स्वातंत्र्यदिनाच्या दिवशी अशा वल्गना करायच्या आणि पुन्हा पहिले पाध्ये पंचावन्न अशीच परिस्थिती दरवर्षी येते . पण हि परिस्थिती बदलण्याची क्षमता आणि सामर्थ्य आपणा तरुणांकडेच आहे , कमी आहे फक्त  इच्छाशक्तीची.

Monday, 20 August 2012

स्वातंत्र्यवीर सावरकरांची ईश्वरविषयक विचारप्रणाली

             

                                  'ईश्वर.' जगात जेवढे काही धर्म, जाती, पंथ, समुदाय इ. आहेत ते सगळे कुठल्यातरी ईश्वर नावाच्या अज्ञात शक्तीवर श्रद्धा ठेवून एकत्र आलेले असतात, स्थापन झालेले असतात. प्रत्येक धर्माच्या, जातीच्या ईश्वराबाद्द्लच्या, धार्मिक मान्यताविषयीच्या संकल्पना वेगळ्या असल्या तरी ते श्रद्धेवरच स्थापन झालेले असतात. कित्येक धर्माच्या संस्थापकांनी, तत्वज्ञांनी ईश्वराबद्दल लिहून ठेवलं आहे. हिंदुस्थानात ७००० वर्षांपासून अस्तित्वात असलेला धर्म-संस्कृती म्हणजे 'हिंदू'. 

हिंदू धर्माला कोणताही संस्थापक नाही, धर्मग्रंथ नाही, पण हा धर्म वैदिक आर्यांच्या 'वेद' आणि 'उपनिषदे' यांवर आधारलेला आहे. मुळ 'यज्ञ' संकल्पनेनं ईश्वराचं अस्तित्व मानणाऱ्या हिंदू धर्मात कर्मकांडरुपी  थोतान्डावर  भाष्य केलं. ईश्वराच्या अस्तित्वालाच आव्हान देणारे कित्येक तत्वज्ञ होते पण मूळ वेदांचा सखोल अभ्यास करून हिंदू धर्मातील ईश्वराच्या अस्तित्वाबाद्द्लच्या मुळ  कल्पना आणि वेदांमध्ये अभिप्रेत असलेली विज्ञाननिष्ठ दृष्टी यांवर विस्तृत भाष्य केलं ते विनायक दामोदर सावरकर यांनी. 

भारतीय इतिहासात क्रांतिकारक म्हणून सर्वपरिचित असलेले स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांचा हा पैलू तितका प्रकर्षाने समोर आला नाही, विशेषतः आजच्या तरुण पिढीसमोर.  सावरकरांचे विज्ञाननिष्ठ निबंध आणि हिंदुत्वाची वेदना अभिप्रेत असलेली व्याख्या असलेला 'हिंदुत्व' हा ग्रंथ अतिशय उत्कृष्ट आहे. 

उत्क्रांतीच्या सिद्धांतानुसार क्रमाक्रमानं काळाच्या ओघात मानवानं निसर्गाच्या विरोधात जाऊन म्हणा किंवा निसर्गाच्या मदतीनं स्वतःचा सांस्कृतिक, समूहात्मक,  विकास केला. मानवानं हा विकास केला खरा पण उन, वारा, पाऊस, धरणीकंप, हिमयुग, इतर नैसर्गिक आपत्ती यांवर समाज म्हणू किंवा त्यांच्या वर विजय मिळवता आला म्हणूनच ह्या निसर्गाला त्यांनी 'देव' हि संकल्पना बहाल केली. ह्या निसर्गाला आपली कृतज्ञता किंवा नैवेद्य अर्पण करण्याचे मार्ग प्रत्येक संस्कृतीत वेगळे वर्णिले गेले पण हिंदू धर्मात ते 'यज्ञ' या संकल्पनेतून केले जाऊ लागले. या यज्ञ या गोष्टीचं काळात ओघात झालेलं विकृतीकरण म्हणजे मूर्तीपूजा..
                      
हिंदू धर्मात मूर्ती ह्या साक्षात देवाचं रूप मानण्यात येतात. त्या मूर्तीत (स्वयंभू किंवा घडवलेल्या) साक्षात त्या सर्वव्यापी देवाचं अस्तित्व असतं असा गाढ विश्वास हिंदू समाजामध्ये आहे. देव जर चराचरात असेल तर 'पूजनीय' फक्त तो मुर्तीताला मुर्तीतलाच देव कसा होऊ शकेल? भक्तांच्या हाकेला हि मूर्ती कशी धावून येवू शकेल? ह्या मूर्त्यांना अभिषेक करण्यासाठी पाण्यापासून ते रक्तापर्यंत बरेच काही खंडोगणती वाया घातले जाते. देवाला कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी खरच ह्या सगळ्यांची गरज आहे का? देव जर भावाचा भुकेला असेल तर त्याला हे सर्व कशासाठी? भक्ताच्या हाकेला साक्षात देव येत असेल हे धादांत असत्य आणि थोतांड आहे. हिंदुस्थानात कित्येक देवळात विशेषतः देवी मंदिरात आजही चालणारी बळी देण्याची परंपरा हि माणसातली श्रद्धा नाही तर विकृती दर्शवते. स्वतःच्या स्वार्थासाठी मुक्या प्राण्याचा काही ठिकाणी जिवंत मनुष्यप्राण्याचा बळी देणं यासारखी क्रूर आणि निर्लज्ज गोष्ट दुसरी नाही. हिंदुस्थानात देवपण शेंदूर फासल्याबरोबर दगडालादेखील मिळते. 
                      
हिंदू, इजिप्त आणि बर्याच संस्कृतींमध्ये मृत्युनंतरच्या अस्तित्वावर गाढ विश्वास आहे. याच श्रद्धेमुळे, विश्वासामुळे इजिप्तमध्ये मोठमोठे पिरामिड उभे राहिले तर हिंदुस्थानात श्राद्ध-पक्ष यांसारख्या खुळचट कल्पना जन्मल्या. 

मनुष्यदेह नश्वर आहे. वास्तविक मृत्युनंतर त्या निस्तेज देहात काहीही उरलेलं नसतं, त्या देहाचं अस्तित्व मिटवणं हे आद्य कर्तव्य ठरतं . आत्मा, पाप-पुण्याच्या गणितावर स्वर्ग-नरकाच कोष्टक ह्या केवळ मानवी अवास्तव कल्पना आहेत. हिंदू धर्मात अभक्ष्य मानलं गेलेलं मांस श्राद्धाच्या प्रसंगी भक्षण करावं लागतं. पिंडाला कावळा शिवल्याशिवाय मृत व्यक्तिला मुक्ती मिळत नाही. व्यक्तीचा मृत्यू झाल्यानंतर त्याला भडाग्नी दिला तर आत्मा असंतुष्ट राहतो, पण असंतुष्ट राहायला 'आत्मा' नावाची वस्तू असायला हवी ना! ह्या सर्व कल्पना पटकन कोणाच्याहि पटकन पचनी पडणं अवघड आहे. तात्याराव सावरकरांच्या पत्नी जेव्हा  निवर्तल्या तेव्हा त्याचं दहन कुठल्याही संस्काराविना विद्युतदाहिनीत झालं. वर्षश्राद्ध वगैरे कल्पनांना पूर्णपणे फाटा दिला. 
                     
हिंदू धर्मात फक्त मूर्तीच नाही तर प्रण्यानादेखील अलौकिक देवत्व प्राप्त झालेलं आहे. सर्व देवांची वाहनं हि प्राणी मानली गेली आहेत. विष्णू-गरुड, महादेव-नंदी, गणपती-उंदीर. याच देवांचे पृथ्वीवरील अवतार विमानतून फिरत असताना हे सर्वशक्तिमान देव मात्र प्राण्यांना वाहन करून फिरत होते.( पहा रामायण) असेच देवाचं सानिध्य मिळाल्यामुळे वराह, श्वान, बैल इ. पाळीव प्राणी यापलीकडे काहीही उपयुक्त नसलेले प्राणीदेखील पूजनीय झालेले आहेत. पण या सर्वात गाय हा प्राणी अशा काही अलौकिक देवत्वाला पोचला आहे की त्याला तोड नाही. 

पुराणामध्ये गायीला 'कामधेनु' म्हणून संबोधले आहे. वास्तविक गायीपासून मिळालेलं 'दूध' आयुर्वेदानुसार आणि पाश्चात्त्य औषधशास्त्रानुसार संपूर्ण अन्न मानलं गेलेलं आहे. इंधनासाठी उपयुक्त असणार्या गोवऱ्या आणि जैविक इंधन म्हणून वापरली जाणारी विष्ठा, या मनुष्य्प्रण्यासाठी उपयुक्त असणार्या गोष्टी. विज्ञाननिष्ठ निबंधापैकी 'गोपालन हवे- गोपूजन नव्हे' ह्या निबंधात ह्या संबंधी विस्तृत विवेचन केलेलं आहे. 

हिंदुस्थानावर झालेल्या मुस्लिमांच्या आद्य स्वाऱ्यांपासून ते हल्लीपर्यंत मुस्लीम सैन्ये स्वतःच्या सैन्याच्या फालीपुढे गायींचे कळप असत. हिंदू सैन्ये गोहत्येच्या पापाच्या भीतीने शास्त्रच उगारणार नाहीत. ह्या कृत्यांमुळे सैन्येच्या सैन्ये-गावेच्या गावे उध्वस्त केली जात. ह्या गोहत्या पापाच्या भीतीनं कित्येक वेळा हिंदू सैन्यांनी सर्वनाश ओढवून घेतला आहे. वास्तविक वेदांमध्ये गाय हा केवळ एक उपयुक्त पशू हे अशी विवेचने आहेत. हिंदूंनी ह्या पाप-पुण्याचा विचार न करता सैनिकाकडून अभिप्रेत असणारी कर्तव्य केली असती तर सांस्कृतिक, सामाजिक ह्रास बराच टळला असता. सावरकरांनी अखिल आर्यावर्तात समस्त हिंदुनी गाय हा केवळ उपयुक्त पशु आहे ह्या विचारांचा जोरदार प्रचार केला. 

ह्या पाप-पुण्याच्या कल्पनेतून बाहेर काढून सैन्याला कर्तव्याशी तत्पर राहण्याची प्रेरणा आणि शिकवण शिवाजी महाराजांनी दिली. धर्माभिमानी पण कर्तव्यनिष्ठ आदर्श राजा शिवाजी हा चाणक्याच्या 'अर्थशास्त्र' च्या व्याख्येत चपखल बसणारा राजा होता. म्हणूनच धर्माकडे एका वेगळ्या आणि कर्तव्यनिष्ठ दृष्टीने पाहणाऱ्या समर्थ रामदासांनी शिवाजी महाराजांचं वर्णन 

                 निश्चयाचा महामेरू। बहुतजनासी आधारू।।

                 अखंड स्थितीचा निर्धारु। श्रीमंत योगी।।

 असं केलेलं आहे. 
                    
आजच्या या स्पर्धेच्या युगात, सुशिक्षित जगात वैचारिक दृष्ट्या प्रगल्भ समाजाच्या अस्तित्वाची अपेक्षा होती. पण कित्येक बाबा आणि बुवांचा भक्तवर्ग हा आजचा सुशिक्षित अभियंते, डॉक्टर, नी इतर उच्चविद्याविभूषित स्त्री-पुरुषांचा आहे. आजच्या या जगात सावर्कारंचे धर्माभिमानी, विज्ञाननिष्ठ विचार हे समाजाच्या शाश्वत मानसिक विकासासाठी किती उपयुक्त आहेत हे काळानं सिद्ध केलं  आहे.               

Artha and the Civilisation: What Really Drives the Indian Economy

  Any system rests on two principal components. One is the driving force behind the system's construction, and the other is the guiding ...